بازخوانی اندیشه امام خمینی(ره) در احیای جایگاه زنان در جامعه

در عصری که نیازمند چارچوب‌سازی برای میزان و نوع مشارکت زنان در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی هستیم، بازخوانی اندیشه‌های امام خمینی(ره) کلیدی برای درک نگاه اسلام به زن در جامعه اسلامی است. پایبندی به فقه دینی و شریعت برای رسیدن به کمال انسان، که هدف حقیقی خلقت است، اولویت دارد.
دیدگاه امام خمینی درباره جایگاه زن
امام خمینی با رد تبلیغات نادرست، بر حضور فعال زنان در جامعه تاکید داشتند و فرمودند:
«این تبلیغات که اگر اسلام پیدا شد، مثلاً دیگر زن‌ها باید بروند توی خانه‌ها بنشینند یک‌‎ قفلی هم درش بزنند، بیرون نیایند! این چه حرف غلطی است که به اسلام نسبت می‌دهند. صدر اسلام زن‌ها توی لشکرها هم بودند؛ توی میدان‌های جنگ هم‌‎ می‌رفتند. اسلام با دانشگاه‌ها مخالف نیست، با فساد دانشگاه‌ها مخالف است… اسلام زن‌ها را دست‌شان گرفته آورده در‎ قبال مردها نگه داشته؛ در صورتی که در زمانی که پیغمبر اسلام آمد، زن‌ها را هیچ حساب‌‎ می‌کردند. اسلام زن‌ها را قدرت داده است. اسلام زن‌ها را در مقابل مردها قرار داده؛ نسبت‌‎ با آن‌ها تساوی دارند». (صحیفه امام خمینی، جلد ۵، صفحه ۲۱۷)
اسلام زن را در مقابل دین و جامعه، بی‌طرف و خنثی قرار نداده است. توصیه‌های کتاب و سنت شامل مرد و زن است و زن می‌تواند برای حل مشکلات جامعه تلاش کند و در صورت لزوم مسؤولیت حکومتی بپذیرد. قرآن کریم نیز مسئولیت‌پذیری زن و مرد مسلمان را یک تکلیف می‌داند:
«وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَیُطِیعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (۷۱ توبه)» «و مردان و زنان مؤمن همه یاور و دوستدار یکدیگرند، خلق را به کار نیکو وادار و از کار زشت منع می‌کنند و نماز به پا می‌دارند و زکات می‌دهند و حکم خدا و رسول او را اطاعت می‌کنند، آنان را البته خدا مشمول رحمت خود خواهد گردانید، که خدا صاحب اقتدار و درست کردار است».
حضور زنان در عرصه‌های علمی و فرهنگی
امام خمینی زن را “مبدأ خیرات و سعادت” می‌دانست و خواهان استفاده از وجود او در ارتقاء جامعه بود. ایشان بر حفظ عفت عمومی و انجام کارهای اجتماعی و سیاسی تأکید داشتند:
«امروز باید خانم‌ها به وظایف اجتماعی و دینی خودشان عمل کنند و عفت عمومی را حفظ بکنند و روی آن عفت عمومی کارهای اجتماعی و سیاسی را انجام بدهند.» (صحیفه امام، جلد ۱۳، صفحه ۱۹۳-۱۹۲)
ایشان زنان را تشویق به تحصیل و فراگیری علوم می‌کردند، به‌ویژه در شرایطی که برخی طبقات اجتماعی، دختران را به نام دین از کسب علم باز می‌داشتند. امام، دامن مادر را اولین مدرسه و محل تربیت جوانان بزرگ می‌دانست:
«شما بانوان در ایران ثابت کردید که در پیشاپیش این نهضت قدم برداشتید، شما سهم بزرگی در این نهضت اسلامی ما دارید، شما در آتیه برای مملکت ما پشتوانه هستید… شما در تحصیل کوشش کنید که برای فضائل اخلاقی، فضائل اعمالی، مجهز شوید… دامان شما یک مدرسه‌ای است که در آن باید جوانان بزرگ تربیت بشوند.» (صحیفه امام، جلد ۶، صفحه ۵۲۱)
امام معتقد بود که زن با خودسازی و فرهنگ‌سازی، پیشتاز نبرد فرهنگی و نهضت اسلامی است:
«نهضت اسلامی به¬ برکت اسلام چنان تحولی در نفوس زن و مرد جامعه به¬ وجود آورده که ره صدساله را یک‌شبه طی کرده‌است و شما ملت شریف دیدید که زن‌های محترم متعهد ایران، پیشاپیش مردان به میدان رفته و سد عظیم شاهنشاهی را در هم شکستند» (صحیفه امام خمینی، جلد ۱۲، صفحه ۲۷۵).
سعادت و شقاوت امت‌ها بسته به وجود زنان است و زنان باید در کسب فضائل و کمالات روحی و معنوی و همچنین افزایش معرفت تلاش کنند.
محوریت زن در خانواده و نقش انسان‌سازی
از دیدگاه امام، خانواده مهم‌ترین جایگاه تربیتی و رکن عمده جامعه است. اگر زن به کمالات معنوی و اخلاقی برسد، تربیت فرزندان بهتر شده و جامعه پیشرفت بیشتری می‌کند. زن در خانواده، تعیین‌کننده جهت حرکت جامعه به سوی تکامل انسانی است:
«اول مدرسه‌ای که بچه دارد، دامن مادر است». (صحیفه امام خمینی، جلد ۷، صفحه ۲۸۳) «بچه‌ها از مادر بهتر چیز اخذ می‌کنند، آن قدری که تحت تأثیر مادر هستند، تحت تأثیر پدر نیستند، تحت تأثیر معلم نیستند». (صحیفه امام خمینی، جلد ۸، صفحه ۳۶۳) «مادرها بیشتر مسؤول هستند. مادرها اشرف هستند. شرافت مادری از شرافت پدری بیشتر است. تأثیر مادر هم در روحیه اطفال از تأثیر پدر بیشتر است» (صحیفه امام خمینی، جلد ۷، صفحه ۵۰۴).
مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان
امام خمینی، زن را قربانی دو رویکرد افراطی (کالایی‌شدن زن در نگاه غرب) و تفریطی (نگاه متحجرانه و فاقد فقه پویا) می‌دانستند. ایشان با ارزش‌گذاری بر زنان، بر حقوق آن‌ها تأکید کردند:
«همان‌طور که حقوق مردها در اسلام مطرح است، حقوق‏ زن‌ها [هم مطرح است‏]. اسلام به زن‌ها بیشتر عنایت کرده‌است تا به مردها. اسلام بیشتر حقوق زن‌ها را ملاحظه کرده‌است تا مردها. این مسائلی که برای زن¬‌ها قائل هستیم- حق رأی¬ دادن دارند، حق انتخاب دارند، حق انتخاب‌شدن دارند. همه اینها هست. تمام معاملات‌شان به اختیار خودشان است و آزاد هستند. در اختیار شغل آزاد هستند.» (صحیفه امام خمینی، جلد ‏۶، صفحه ۴۳۶)
مشارکت زنان در امور اساسی مملکت از دیدگاه امام یک حق و تکلیف است:
«زن باید در سرنوشت خودش دخالت داشته باشد». (صحیفه امام خمینی، جلد ۶، صفحه ۳۰۰) «همان طوری که مردها باید در امور سیاسی دخالت کنند و جامعه خودشان را حفظ کنند، زن‌ها هم باید دخالت کنند و جامعه را حفظ کنند. زن‌ها هم باید در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی همدوش مردها باشند.» (صحیفه امام خمینی، جلد ۱۸، صفحه ۴۰۳)
نقش‌آفرینی در عرصه فرهنگ و اقتصاد
زنان نقشی انکارناپذیر در فرهنگ ملت‌ها دارند. امام خواهان حفظ فرهنگ واقعی ایرانی-اسلامی و کاهش فرهنگ مصرف‌گرایی بودند:
در نهایت، اندیشه امام بر خودسازی، علم‌آموزی و رشد تفکر در زنان تأکید دارد و آنان را عضو مؤثر جامعه و دارای مسئولیت‌ها و تکالیف بسیاری در عرصه دین، فرهنگ، اجتماع و سیاست می‌دانست. جامعه بدون حضور مؤثر زنان متعهد، عفیف و دلسوز به کمال نخواهد رسید.