ضعف نشان دادید جنگ آورد

مسئله جنگ و صلح، همواره از بنیادیترین موضوعات فراروی هر جامعه‌ای به شمار میرود؛ جامعه‌ای که خواهان ثبات، امنیت و پیشرفت است، ناگزیر از تحلیل دقیق عوامل مؤثر بر صلح یا جنگ در مرزهای خود میباشد. آقای پزشکیان، رئیس جمهور، در نشستهای مختلف، از جمله در جمع خبرنگاران، بسیاری از معضلات اقتصادی و اجتماعی کشور را به شرایط جنگی و اقتضائات آن نسبت داده اند. پرسش اصلی این است که سهم دولت در وقوع جنگ و شرایط نه جنگ و نه صلح چه میزان بوده است؟

پاسخ به این پرسش، موضوعی چندوجهی و نیازمند کالبدشکافی دقیق از لایههای مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی است. در این نوشتار، بر آنیم تا نشان دهیم که چگونه مجموعهای از رفتارها، گفتارها و تصمیمات، به بازتولید و تقویت این باور غلط در میان آمریکا و رژیم صهیونیستی انجامیده است که «ایران در ضعیفترین نقطه تاریخ خود قرار دارد و بهترین زمان برای “تمام کردن کار” فرارسیده است».
جنگهای اخیر -که طی کمتر از یک سال و نیم گذشته سه دوره آن را پشت سر گذاشتهایم: جنگ دوازدهروزه، جنگ تحمیلی سوم به طول سیونه تا چهل روز و جنگ اخیر هرمز- عمدتاً مبتنی بر یک محاسبه راهبردی از سوی دشمنان رقم خورده است. دشمن، یعنی آمریکا و رژیم صهیونیستی، بر این باور بود که ایران به لحاظ اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی، در موقعیتی شکننده قرار دارد و تاب آوری آن در حدی نیست که در برابر یک ضربه نظامی گسترده مقاومت کند. این تحلیل مبتنی بر «محاسبات غلط» از واقعیتهای ایران است. اما پرسش این است که این “محاسبات غلط” از کجا نشأت میگیرد و چگونه دستگاه تصمیمگیری کشور، به ویژه دولت، در تشدید یا تضعیف به آن موثر است؟

تصویر “ایران ضعیف” در ذهن دشمن، چند بعدی است؛ ترکیبی از دادههای اقتصادی، شاخصهای اجتماعی، کارآمدی سیاست داخلی و خارجی، و مهمتر از همه، میزان «آستانه تحمل درد» در میان مردم و مسئولان است. این تصویر، حاصل مجموعهای از متغیرهای عینی (نظیر رشد اقتصادی، وضعیت اشتغال، تورم و …) و متغیرهای ذهنی (نظیر اظهارات مقامات، سیگنالهای سیاسی، و رفتارهای دیپلماتیک) است. در این میان، دولت آقای پزشکیان، به دلیل اتخاذ رویکردی خاص، نقش بسزایی در تقویت بعد ذهنی و تشدید تصویر ایران ضعیف داشته است.

۱. حوزه اقتصاد: چشم دوختن به بیرون و رها کردن ظرفیتهای درونی
یکی از اصلی‌ترین مؤلفه‌های تصویر ایران ضعیف، وضعیت اقتصادی است. در دولت شهید رئیسی، علیرغم تداوم تحریمها و عدم احراز برخی الزامات بینالمللی مانند FATF، توانستند با تکیه بر ظرفیتهای درونی و نگاه به درون، طی سه سال، رشد اقتصادی پایدار ۴.۵ درصدی را محقق سازند. اما با روی کار آمدن دولت آقای پزشکیان، رویکرد تغییر کرد. ایشان از همان ابتدا بر این باور بودند که مشکلات اقتصادی بدون مذاکره و حصول توافق با آمریکا حل نخواهد شد. این نگاه، برنامه هفتم توسعه را -که بر رشد ۸ درصدی و تکیه بر توان داخلی تأکید داشت – با تردید مواجه کرد. عملاً، دولت با ترویج این گفتمان که امکان تحقق رشد بدون مذاکره وجود ندارد، فضای برنامه‌ریزی اقتصادی را تضعیف کرد. این پیام مخابره شد که ایران در بن‌بست اقتصادی افتاده و تنها راه نجات، مذاکره با دشمن است.

۲. حوزه اجتماعی: شوکهای قیمتی و ناآرامیهای داخلی
تصمیمات اقتصادی دولت، به ویژه در حوزه معیشت مردم، نه تنها شاخصهای کلان را تحت تأثیر قرار داد، بلکه به ناآرامیهای اجتماعی دامن زد. سیاست حذف ارز ترجیحی و اعمال شوکهای قیمتی، از جمله اقداماتی بود که بدون پیشبینی پیامدهای اجتماعی-امنیتی آن انجام شد. به روشنی میتوان دید که این تصمیمات، با واکنشهای اعتراضی در دی ماه ۱۴۰۴ همراه شد و اعتراضات گستردهای را رقم زد. این حوادث، که امام شهید از آن به عنوان «کودتا» یاد کردند، نه تنها تصویر ثبات داخلی را مخدوش کرد، بلکه این پیام را به دشمن داد که جامعه ایران دچار شکاف جدی است و تاب آوری آن کم است. در حقیقت، دولت با نادیده گرفتن عوارض اجتماعی – امنیتی تصمیمات اقتصادی خود، عملاً به دشمن نشان داد که فضای داخلی، مستعد بحران است.

۳. حوزه سیاست خارجی: ارسال سیگنالهای ضعف و اصرار بر مذاکره
مهمترین و اثرگذارترین عرصهای که دولت در آن به تشدید تصویر ایران ضعیف دامن زد، حوزه سیاست خارجی بود. در این زمینه، رفتار و گفتار مقامات عالی‌رتبه دولتی به گونهای بود که آستانه تحمل درد ایران را در ذهن دشمن به شدت پایین آورد.
ترور شهید هنیه در تهران، نمونه‌ای بارز از این سیگنالها بود. در حالی که رژیم صهیونیستی با این اقدام خط قرمزی را نقض کرده بود، واکنش دولت نه از موضع قاطعیت، بلکه از موضع نگرانی از «تله جنگ» و «تله تنش» بود. آقای عراقچی در نیویورک (مهر ۱۴۰۳) اعلام کردند که «در تله اسرائیل نخواهیم افتاد». این سخنان، از سوی طرف مقابل، نه به عنوان یک راهبرد هوشمندانه، که به عنوان نشانهای از ترس و ضعف تعبیر شد. این رویکرد، زمانی تشدید گردید که آقای ظریف، معاون راهبردی رئیس‌جمهور، با طرح موضوع «خستگی مردم» و «ما از فلسطینی‌ها فلسطینی‌تر نیستیم»، عملاً مقاومت را یک اولویت غیرضروری و هزینه‌زا معرفی کرد.
اظهارات تاریخی پزشکیان در نیویورک (مهر ۱۴۰۳) که گفت: «ما حاضریم سلاح زمین بگذاریم به شرطی که آنها سلاحشان را زمین بگذارند»، در واقع پیامی واضح مبنی بر دوری از هرگونه تقابل نظامی بود. اگرچه ممکن است این سخنان در راستای دیپلماسی صلح مطرح شده باشد، اما در فضای روانی – امنیتی منطقه، اینگونه خوانده شد که ایران به شدت از گسترش جنگ هراس دارد و برای جلوگیری از آن، حتی از توان نظامی خود نیز دست میکشد. چند روز پس از این اظهارات بود که رژیم صهیونیستی در عملیات «نظم جدید» سید حسن نصرالله را به شهادت رساند.
اصرار بر مذاکره با آمریکا و ترامپ علیرغم تأکیدات مکرر رهبر معظم انقلاب مبنی بر غیرعاقلانه، غیرشرافتمندانه و غیرعاقلانه بودن مذاکره با دولت جدید آمریکا، جریان حامی دولت در داخل، این گفتمان را به پیش برد که ترامپ یک «بیزنسمن» است و میتوان با او به توافق رسید. دکتر پزشکیان در مجلس، صراحتاً اعلام کردند که نظر شخصی خود را مبنی بر مذاکره با آمریکا کنار گذاشته و تبعیت میکنند، اما این تبعیت، سطحی و همراه با اصرارهای بعدی برای آغاز مذاکرات بود که نهایتاً به شروع گفتگوها در اول فروردین ۱۴۰۴ انجامید. این اصرار، در ذهن ترامپ و تیمش این تصویر را ایجاد کرد که ایران آماده عقب‌نشینی است.

۴ آستانه پایین تحمل درد؛ عاملی که به دست دولت ساخته شد
فراتر از شاخص‌های عینی، آنچه در تصمیم‌گیریهای دشمن تعیین کننده بود، تصویری بود که از «آستانه تحمل درد» ایران در اذهان سیاستمداران غربی شکل گرفت. آستانه تحمل درد، با اظهارات و رفتارهای سیاسیون سنجیده میشود. وقتی مقامات عالیرتبه ایران مدام از «ناچاری»، «مذاکره برای رفع تحریم» و «ترس از افزایش هزینه‌ها» سخن می‌گویند، دشمن به این نتیجه می‌رسد که با یک ضربه نظامی کوتاه مدت و محدود، میتوان آنها را به زانو درآورد. این دقیقاً همان محاسبه‌ای بود که منجر به جنگ دوازده روزه شد. رژیم صهیونیستی تصور کرد که میتواند با یک ضربه نظامی و سپس حمایت ترامپ که فریاد “تسلیم بدون قید و شرط” را سر داد، ایران را وادار به توافق کند. اما وقتی مقاومت و پایداری مثال زدنی مردم و نیروهای مسلح، در کنار صبر رهبری، این محاسبه را بر هم زد، جنگ به شکست انجامید.
جالب اینکه در همان روزهای ابتدایی جنگ، ترامپ اذعان کرد که محاسباتش درباره ایران غلط بوده و آستانه تحمل ایرانیان متفاوت است. با این حال، آنچه پس از جنگ رخ داد، نشان داد که درس عبرتی از این ماجرا گرفته نشد. بلافاصله، مجدداً بحثهای مذاکره، امتیازدهی به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (توافق قاهره)، تصویب معاهده مقابله با تأمین مالی تروریسم و پذیرش برخی تعاریف در مجمع تشخیص مصلحت نظام، و نیز اظهارات ناامیدکننده‌ای مانند اعتراف آقای عراقچی مبنی بر اینکه «اگر ۱۰ روز زودتر آتشبس میپذیرفتیم، هزینههای کمتری میدادیم»، همگی نشان از همان رویکرد اشتباه داشت. این پیام‌های متناقض، پس از نشان دادن قدرت دفاعی، بار دیگر ذهن دشمن را به سمت ضعف سوق داد و او را به این نتیجه رساند که جنگ اول، کافی نبوده و باید ضربه‌ای کاریتر و عمیقتر را آزمایش کند. همین منطق نیز به بروز جنگ هرمز انجامید که مستقیماً حاصل این فضاسازی‌های غلط در حوزه سیاست خارجی و تفاهم‌نامه‌های ناقص بود.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
بر اساس آنچه گفته شد، باید اذعان کرد که رفتار دولت آقای پزشکیان، چه در حوزه اقتصاد، چه در عرصه سیاست خارجی و چه در مدیریت فضای اجتماعی، نقشی مستقیم و تعیین کننده در شکل‌گیری و تشدید تصویر «ایران ضعیف» در اذهان دشمنان داشته است. این تصویر، که مجموعه‌ای از شاخص‌های عینی نامطلوب و حجم بالایی از سیگنال‌های ذهنی مبتنی بر ترس، ناچاری، و دوری از مقاومت است، دشمن را به اشتباه انداخت و محاسباتی غلط را در اتاق‌های جنگ واشنگتن و تلآویو رواج داد.
انتساب تمام مشکلات به جبر تاریخی، تغییر نظم منطقه‌ای، یا صرفاً شرایط بین‌المللی،نادیده گرفتن واقعیت است. آنچه در این یک سال و نیم رخ داد، نتیجه عملکرد تصمیم‌گیرانی بود که با اظهار ضعف و عجز، به دشمن پالس دادند که آستانه تحمل درد در ایران پایین است. این پالسها، به موازات ناتوانی در حفظ شاخص‌های اقتصادی و انسجام سیاسی، دشمن را به عبور از خطوط قرمزی مانند حمله به حریم امنیت ملی و شهادت بزرگان و کودکان وادار کرد.