یادی از ایرج؛ و ضرورت تجلیل از مقام هنرمندان موسیقی

یادداشت از سید محی‌الدین حسینی ارسنجانی – استان فارس؛ شهر شیراز

سرانجام مرغ جان استاد حسین (ایرج) خواجه امیری از قفس تن او رها و به آسمان پرکشید و بزرگ رادمرد عرصه موسیقی و آواز ایران جهان فانی را ترک و به جنان باقی شتافت در حالی که عمراو در شهرت توام با محبوبیت سپری شد و نامش در کنار بزرگان موسیقی و مشاهیر آواز ایران در دو سده اخیر ماندگار شد. آری پهلوان موسیقی و آواز ایران، همچون «پرنده» پر کشید اما پژواک صلابت آواز او در حافظه جمعی مخاطبان و دوستدارانش تا به ابد به یادگار خواهد ماند.

وی که نامش حسین بود و با نام هنری ایرج شناخته شد، بدون شک از چهره‌های اثرگذار آواز معاصر ایران و دارای صدایی شش دانگ بود؛ خواننده‌ای با حنجره طلایی و صدای پرحجم، توانایی کم‌نظیر در اوج‌ خوانی و شیوه‌ ای منحصر به فرد در اجرای بهترین تحریرها که هم در برنامه‌ های رادیویی و موسیقی دستگاهی جایگاهی ویژه یافت و با آواز هایش برای فیلم‌ های سینمایی به حافظه عمومی چندین نسل دیروز و امروز راه پیدا کرد. ایرج در  ۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز به دنیا آمد. هنر موسیقی و آواز در خانواده او سابقه ای دیرینه داشت و پدر بزرگش نیز از خوانندگان شناخته‌ شده دوران قاجار بود. او از سالهای کودکی به موسیقی علاقه‌مند شد. از هفت سالگی هنر موسیقی را از پدر آموخت و در واقع پدرش نخستین معلم موسیقایی او بود.

این استاد نامدار موسیقی و آواز کشور به دلیل محدودیت‌ های حرفه ای و اشتعال در ارتش از نام خود استفاده نکرد و با بهره‌ بردن از نام برادرش به «ایرج» شناخته شد. هر چند که سرانجام از فعالیت‌های نظامی فاصله گرفت و به هنر پرداخت و چنین انتخاب درستش، آغاز مسیر حرفه‌ ای او در موسیقی شد. خواجه امیری از نوجوانی نزد استاد ابوالحسن صبا مقدمات موسیقی و آواز را فراگرفت و از جوانی با ارکستر محمد بهارلو همکاری داشت. پیوستن استاد ایرج به مجموعه «گل‌ها» در سال ۱۳۳۶، نقطه عطف مهمی در کارنامه هشت دهه فعالیتهای موسیقایی  او شد و نخستین اجرای او در این مجموعه،«برگ سبز» شماره ۴۳ در دستگاه شور بود و پس از آن، در بیش از ۲۰۰ برنامه از مجموعه‌ برنامه «گل‌ها» آواز خواند.

همکاری ایرج با شماری از مهم‌ترین نوازندگان و بزرگترین آهنگسازان موسیقی ایرانی از جمله مرحومان پرویز یاحقی، اسدالله ملک، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، امیرناصر افتتاح و جهانگیر ملک همکاری کرد. ویژگی مهم آواز او، توانایی در پیوند دادن تکنیک‌های آواز دستگاهی با بیانی پرشور و نمایشی بود. صدای حسین (ایرج) خواجه امیری در اجرای گوشه‌ها و تحریر های دشوار صاحب قدرت و معرکه بود و در انتقال حس ترانه به مخاطب عام موفق بود. او برای ۱۰۵ فیلم سینمایی آواز و ترانه اجرا کرد و بازیگران بسیاری با صدای او لب‌ خوانی کردند.

صدای ایرج در موسیقی فیلم، به‌ویژه در ملودرام‌های سینمای ایران در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نقشی ماندگار داشت و مخاطبانی را که شاید شنونده ثابت موسیقی ردیفی نبودند، با آواز او همراه کرد. از آلبوم‌ها و مجموعه آثار او میتوان به «نیاز»،«پرنده»، «بزم عاشقان»، «قصه زندگی»،«بخوان با من»، «مثنوی‌ خوانی» و «سنگ صبور» اشاره کرد؛با این همه، بخش اصلی میراث هنری استاد ایرج در آرشیو آوازهای رادیویی برنامه‌های «گل‌ها» و ترانه‌های سینمایی او باقی مانده است.

ایرج از معدود خوانندگانی بود که توانست میان فضای رسمی‌تر برنامه‌ های رادیویی، آواز کلاسیک ایرانی و موسیقی عامه‌ پسند سینماارتباطی مؤثر برقرار کند.این گستردگی، سبب شد صدای او برای نسلهای مختلف و با سلیقه‌ های متفاوت، آشنا و خاطره‌ انگیز بماند.

از زنده یاد ایرج با نامهای «پهلوان موسیقی ایران»، «پهلوان آواز» و «معیار آواز» یاد می‌کنند چرا که آواز او چند ویژگی برجسته داشت؛ صدایی بسیار پرقدرت و پرحجم، رسا و توانمند داشت و اوج‌های دشوار را با تسلط می‌خواند. صلابت و لحن مردانه، جنس صدا، چهچه‌ها و شیوه بیانش حس قدرت،استواری و شکوه ایجاد میکرد.ویژگی‌ ای که با مفهوم «پهلوانی»،در فرهنگ ایرانی همخوان است.

او تسلط فنی بر آواز ایرانی؛بویژه در دستگاه‌ها، گوشه‌ها وتحریر های پیچیده موسیقی ایرانی مهارت بالایی داشت و در عین حال، اجرای او صرفاً نمایشی یا تکنیکی نبود؛ حس و روایت را نیز منتقل می‌کرد. در دو جهان موسیقایی هم در برنامه‌ های جدی رادیویی مانند «گل‌ها» آواز خواند و هم با ترانه‌ها و آواز های فیلم‌های سینمایی به میان مخاطبان عام رفت.او در مجموع عمر شریفش را صرف اعتلای هنر و تعالی موسیقی ملی نمود و رفت.

محمد رضا شجریان استاد نامدار موسیقی و آواز در تجلیل از چهره و شخصیت هنری استاد ایرج وی را به نوعی متر و معیار موسیقی و آواز سنتی و اصیل ایرانی نام نهاده بود.

زندگی و زمانه و جهد و کوشش بزرگان موسیقی همچون امثال استاد ایرج یا همان حسین خواجه امیری باید بیش از پیش برای عموم بیان و برای نسل جوان امروز و فرداها گفته شود تا وی الگو باشد و گذشته از آن میبایستی چندین فیلم و سریال و مستند از زندگی و کار و فعالیتها و خدمات فرهنگی چنین مردان مردی تهیه و بارها به نمایش گذاشته شود.

یا در محافل و مجالس ادبی و فرهنگی، هنری، یادمان ها و برنامه‌ های موسیقیایی از ابداعات و ابتکارات این هنرمندان برای اعتلای موسیقی ایران و جهان بیشترسخن بگویند و همواره یاد و نامشان را زنده نگه دارند. همچنین اماکن فرهنگی، بلوارها، خیابان‌ ها و موسسات هنری را به نام نامی ایرج و امثال ایرج که در طول عمر خود موجب نشاط و شادی و سرزندگی و بالندگی مردم در برحه هایی از تاریخ عمرشان شدند، نام گذاری شود و یا تندیس‌ های زیبا و ماندگار ازچهره اینگونه هنرمندان محبوب و مردمی در میادین شهرها و اماکن مهم کلانشهرها و زادگاهها و حتی در پایتخت کشور نصب و درباره آنها کتابها تالیف یا مقالات متعدد پژوهشی به نگارش در آید.روح و روانش شاد و یاد و نامش در گستره زمین و زمان جاودانه باد.