صنایع تبدیلی؛ موتور محرکۀ گلستان صنعتی

یادداشت از حسین پایین محلی – استان گلستان، شهر گرگان

از گلستان همواره به عنوان «استان ۴ فصل» یاد می‌شود؛ تعبیری که نه به معنای کم‌توجهی، بلکه اشاره به ظرفیت‌های یک سرزمین پهناور دارد. استانی که از یک سو به دریای خزر متصل است، از سوی دیگر با چند استان هم‌مرز و از شمال با کشور ترکمنستان همسایه است. تنوع اقلیمی شگفت‌انگیز آن — از کوه و جنگل تا صحرا، دریا و دشت — آن را به گنجینه‌ای از منابع طبیعی تبدیل کرده است. کشاورزی محوریت اقتصاد این دیار را بر عهده دارد و دامداری و باغداری در کنار آن، معیشت بخش بزرگی از جمعیت را تأمین می‌کند.

اما با وجود این همه تنوع و مهاجرپذیری، پرسشی اساسی بی‌پاسخ مانده است: نقش صنایع تبدیلی در این استان چیست؟! هر ساله دلالان، حاصل دست‌رنج کشاورزان و باغداران را با کمترین قیمت خریداری می‌کنند. سقوط قیمت باقلا و سیب‌زمینی، کشاورزان را از ریسک کاشت بسیاری از محصولات دور نگه داشته و این چرخهٔ معیوب همچنان ادامه دارد. در حالی که اگر صنایع تبدیلی به‌درستی شکل بگیرد، می‌تواند موجبات یک انقلاب اقتصادی در استان را فراهم آورد.

متأسفانه سال‌هاست که بخش عظیمی از انرژی نمایندگان و دولت‌ها به بحث پتروشیمی معطوف شده؛ صنعتی که علاوه بر تأثیرات اقلیمی غیرقابل‌پیش‌بینی، نتوانسته پیوند معناداری با بافت اقتصادی گلستان برقرار کند. اما در حوزه‌های کلیدی نظیر کشاورزی، صنایع غذایی، بسته‌بندی و حتی توریسم، کارهای زیربنایی جدی انجام نشده است. این غفلت، هزینه سنگینی برای آینده استان دارد.

صنایع تبدیلی، شاهراهی برای توسعه پایدار است. این صنایع نه نیازمند سرمایه‌گذاری کلان پتروشیمی‌هاست و نه اثرات زیست‌محیطی مخرب آنها را دارد. بلکه با اتکا به مواد اولیه درون‌استانی و نیروی کار ماهر، می‌تواند ارزش افزوده‌ای چندبرابر خلق کند. برای تحقق این هدف، ضروری است که یک عزم جمعی شکل بگیرد. مجموعه‌ای تلفیقی از مسئولین اجرایی استان، مدیران عالی وزارتخانه‌ها، و نمایندگان مجلس که هرکدام در کمیسیون‌های تخصصی، پیگیر این موضوع باشند، می‌توانند راهگشای این مسیر باشند. این پیگیری باید در سفرهای استانی دولت، برش سند توسعه استان و تخصیص اعتبارات به‌صورت جدی دیده شود.

برای عملیاتی شدن این ایده، سه اقدام کلیدی پیشنهاد می‌شود:

اول: تشکیل اتحادیه‌های فراگیر کشاورزی و باغداری با اختیار عمل در زمینه عقد قراردادهای بلندمدت فروش و دریافت تسهیلات بانکی. این اتحادیه‌ها می‌توانند تعادل را به بازار بازگردانند و از دلالی جلوگیری کنند.

دوم: احداث شهرک تخصصی صنایع تبدیلی در محورهای مواصلاتی استان، به‌ویژه در نزدیکی مرز اینچه‌برون برای دسترسی آسان به بازار کشورهای آسیای میانه. این شهرک باید مجهز به سردخانه‌های زنجیره‌ای، کارخانه‌های بسته‌بندی مدرن و خطوط فرآوری محصولات کشاورزی باشد.

سوم: راه‌اندازی مرکز رشد فناوری‌های کشاورزی وابسته به دانشگاه‌های استان تا پژوهش‌های مرتبط با فرآوری گیاهان دارویی، تولید اسانس، خشک‌کردن میوه‌ها و تکثیر گونه‌های ارزشمند، از مرحله ایده به تولید انبوه برسد.

تنوع اقلیمی گلستان باعث رویش طیف وسیعی از گیاهان دارویی شده که با برنامه‌ریزی دقیق، می‌توانند به محصولاتی برای صادرات به استان‌های همجوار و حتی کشورهای همسایه تبدیل شوند. این مسیر با همت برنامه‌ریزان و حضور عملیاتی دستگاه‌های استانی و کشوری امکان‌پذیر است.

مجلس شورای اسلامی نیز در این میان نقشی حیاتی دارد. سیاست‌گذاری درست در حوزه صادرات کالاهای اساسی، جلوگیری از واردات کالاهای غیرضروری که باعث خروج ارز می‌شوند، و حمایت هدفمند از سرمایه‌گذاران داخلی، می‌تواند بستر مناسبی برای شکوفایی صنایع تبدیلی فراهم کند. نمایندگان استان با ورود فعال به کمیسیون‌های اقتصادی، کشاورزی و برنامه‌وبودجه، می‌توانند تسهیلات ویژه و مشوق‌های مالیاتی را برای سرمایه‌گذاران این حوزه جذب کنند.

گلستان، برخلاف بسیاری از استان‌ها، از موهبت همسایگی با چند استان و دسترسی به دریا و مرز خارجی برخوردار است. این ویژگی منحصربه‌فرد، نقش بی‌نظیری در حوزه حمل‌ونقل و بازاررسانی ایفا می‌کند. اگر صنایع تبدیلی در این استان به بلوغ برسد، گلستان نه تنها تأمین‌کننده نیازهای داخلی خواهد بود، بلکه می‌تواند به قطب صادرات محصولات فرآوری‌شده به کشورهای حوزه اوراسیا تبدیل شود.

در پایان، باید تاکید کرد که گلستان امروز بیش از هر زمان دیگری به «کارخانه‌ای سبز» نیاز دارد؛ کارخانه‌هایی که باقلا را به کنسرو، سیب‌زمینی را به نشاسته، گیاهان دارویی را به اسانس و پنبه را به منسوجات با ارزش افزوده بالا تبدیل کنند. صنایع تبدیلی، نه یک گزینه، بلکه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای شکوفایی ظرفیت‌های نهفته این سرزمین است. استان ما ظرفیت صنعتی‌شدن را دارد، چراکه هم مواد اولیه در دسترس است و هم نیروی کار جوان و مستعد.

تنها چیزی که نیاز دارد، اراده جمعی برای عبور از خام‌فروشی و ورود به عصر فرآوری است. این همان انقلابی است که می‌تواند گلستان را از یک استان کشاورزی به یک قطب صنعتی متکی به زیست‌بوم خود تبدیل کند.