بیش از 500 کشتی، گیر افتاده در خلیج فارس

تبادل آتش و تنش‌های فزاینده در تنگه هرمز، صنعت کشتیرانی بین‌المللی را با یکی از بزرگ‌ترین و پرهزینه‌ترین بحران‌های چند دهه اخیر روبرو کرده است. گزارش جدید رسانه‌های غربی، از جمله «نیویورک‌تایمز»، پرده از واقعیت تلخی برمی‌دارد که در آن بیش از ۵۰۰ کشتی تجاری بزرگ و ۱۱ هزار دریانورد در خلیج فارس زمین‌گیر شده‌اند. نکته حائز اهمیت در این میان، اعتراف صریح مدیران ارشد غربی به ناکارآمدی ساختار تحریم‌ها و بن‌بست اقتصادی است؛ جایی که حتی غول‌های کشتیرانی اروپا برای عبور امن، ترجیح می‌دهند قواعد ایران را بپذیرند اما اسیر راهبردهای پرهزینه و فرسایشی ایالات متحده نشوند.
پانکاج خانا، مدیرعامل شرکت کشتیرانی «هایدمار ماریتایم هولدینگز»، به خوبی می‌داند گرفتار شدن در دریا و در منطقه جنگی چه معنایی دارد. مدت‌ها پیش از آنکه مدیر یک شرکت کشتیرانی شود، خود او دریانورد بود و در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ روی یک کشتی حضور داشت؛ زمانی که یک موشک اسکاد از بالای سر کشتی عبور کرد. او به یاد می‌آورد که بسیاری از خدمه کشتی دچار ترس و وحشت شدید شده بودند.
امروز، فشار روانی بر حدود ۱۱ هزار دریانوردی که در خلیج فارس گرفتار شده‌اند، شاید حتی بیشتر باشد. برخلاف گذشته، دریانوردان اکنون به اینترنت دسترسی دارند و اغلب به صورت زنده حملاتی را که در اطرافشان رخ می‌دهد تماشا می‌کنند، در حالی که هم‌زمان انفجارها را نیز از روی عرشه کشتی‌های خود مشاهده می‌کنند. خانا، ۵۵ ساله، می‌گوید :« اینکه آن‌ها روی کشتی نشسته‌اند و اطلاعات را به‌صورت لحظه‌ای دریافت می‌کنند، از نظر روانی بسیار آسیب‌زا و طاقت‌فرساست.»
افزایش تلفات و حملات
در هفته جاری، سه کشتی تجاری هدف حملات نیروهای آمریکایی قرار گرفته‌اند. یکی از این حملات به کشته شدن سه نفر منجر شد و شمار دریانوردانی که از آغاز جنگ جان باخته‌اند به ۱۴ نفر رسید. در مجموع، از ۲۸ فوریه تاکنون ۴۶ حمله علیه کشتی‌های بین‌المللی در تنگه هرمز و اطراف آن انجام شده است که بیشتر آن‌ها به ایران و بخشی نیز به ایالات متحده نسبت داده می‌شود.
اکنون جنگ وارد پانزدهمین هفته خود شده است و صنعت کشتیرانی که در میانه این بحران قرار گرفته، با فشار فزاینده‌ای مواجه است؛ دریانوردان گرفتار در منطقه جنگی، مالکان و اپراتورهای کشتی‌ها که روزانه صدها هزار دلار زیان می‌بینند و مشتریانی که در انتظار دریافت نفت و کالاهای خود هستند؛ در این میان نه‌تنها امنیت افراد، بلکه عملکرد اقتصاد جهانی نیز در معرض خطر قرار گرفته است.
امید محتاطانه به صلح
روز جمعه فضای نسبتاً آرامی بر خلیج فارس حاکم بود؛ زیرا امیدهایی شکل گرفته بود که شاید توافقی برای پایان دادن به جنگ نزدیک باشد. اما خانا نسبت به این امیدواری محتاط است: «حدود بیست بار چنین حرف‌هایی شنیده‌ایم. بنابراین چشم‌انداز واقعی چیست؟ واقعاً نمی‌دانم.» او افزود حتی اگر تنگه هرمز بازگشایی شود، کشتی‌ها پیش از حرکت به یک چارچوب امنیتی مشخص نیاز خواهند داشت: «باید بدانیم کدام بخش‌های تنگه امن و پاک‌سازی شده‌اند.»
صدها کشتی همچنان در خلیج فارس گیر افتاده‌اند
شرکت هایدمار که در آتن مستقر است، ناوگانی شامل ۶۰ کشتی را در نقاط مختلف جهان مدیریت می‌کند. کشتی این شرکت در خلیج فارس که حامل نفت خام عربستان سعودی است، یکی از حدود ۵۰۰ کشتی بزرگ تجاری محسوب می‌شود که از نخستین روزهای جنگ در اواخر فوریه در منطقه گرفتار شده‌اند. برخی کشتی‌ها در دوره‌های کوتاه آرامش توانسته‌اند از خلیج فارس خارج شوند، اما طبق گزارش مؤسسه «لویدز لیست اینتلیجنس»، با افزایش تنش‌ها سرعت خروج کشتی‌ها دوباره کاهش یافته است.
حتی با توافق صلح، شرایط عادی فوراً بازنمی‌گردد
رودولف سعده، مدیرعامل شرکت بزرگ کشتیرانی فرانسوی CMA CGM، در جلسه‌ای در پارلمان فرانسه هشدار داد:«حتی اگر در هفته‌های آینده راه‌حلی برای صلح پیدا شود، هیچ تضمینی وجود ندارد که بعداً بحران دیگری رخ ندهد و ما نمی‌توانیم برای همیشه گروگان تنگه هرمز باشیم.»
شرکت CMA CGM که سومین شرکت بزرگ حمل‌ونقل کانتینری جهان است، اکنون ۱۱ کشتی گرفتار در خلیج فارس دارد، هرچند که سه کشتی دیگر موفق به خروج شده‌اند. سعده تأکید کرد: «نباید تصور کنیم که با باز شدن تنگه هرمز همه چیز دقیقاً به وضعیت سابق بازخواهد گشت.»
هزینه‌های سرسام‌آور برای خروج
تا زمانی که تنگه عملاً در محاصره باقی بماند، مالکان کشتی‌ها باید برای خروج از منطقه حق بیمه‌های جنگی بسیار سنگینی پرداخت کنند. به گفته خانا، هزینه بیمه دریایی برای خروج از خلیج فارس اکنون به ۶ تا ۷ میلیون دلار برای هر کشتی رسیده است. در همین حال محموله‌های فاسدشدنی در حال از بین رفتن هستند و هزینه‌های بیمه پیوسته افزایش می‌یابد و شرکت‌ها با تأخیرهای طولانی مواجه شده‌اند. البته برخی شرکت‌های کشتیرانی از افزایش نرخ کرایه نفتکش‌ها و مسیرهای طولانی‌تر که برای دور زدن مناطق پرخطر مانند دریای سرخ لازم شده است، سود برده‌اند.
پیشنهاد ایران برای عبور امن
ایران راهی را برای خروج کشتی‌ها پیشنهاد کرده است: پرداخت مبلغی مشخص در ازای دریافت تضمین عبور امن از تنگه هرمز. اما مشکل اینجاست که تحریم‌های آمریکا و اروپا علیه ایران باعث می‌شود شرکت‌هایی که ارتباط آمریکایی یا اروپایی دارند، از نظر قانونی نتوانند چنین پرداختی انجام دهند.
شکاف در موضع سنتی صنعت کشتیرانی
صنعت کشتیرانی همواره بر ضرورت بازگشت عبور آزاد کشتی‌ها از تنگه هرمز تأکید کرده است. اما افزایش هزینه‌ها باعث شده برخی مدیران دیدگاه متفاوتی مطرح کنند. هفته گذشته اوانگلوس ماریناکیس، مالک یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های کشتیرانی یونان، گفت:« ترجیح می‌دهم برای عبور ایمن و فوری از تنگه هرمز ۱۰۰ یا ۲۰۰ هزار دلار عوارض پرداخت کنم تا اینکه مجبور شوم حق بیمه‌های جنگی بسیار سنگین بپردازم.»
وضعیت دشوار دریانوردان
فشار روانی بر خدمه کشتی‌ها همچنان در حال افزایش است. محمد عرشدی، هماهنگ‌کننده خاورمیانه در فدراسیون بین‌المللی کارگران حمل‌ونقل، می‌گوید به طور شبانه‌روزی پیام‌های واتس‌اپی از دریانوردان دریافت می‌کند که خواستار بازگشت به کشورشان هستند یا از پرداخت نشدن دستمزدهایشان شکایت دارند. او می‌گوید:« آن‌ها قبلاً امیدوار بودند، اما اکنون که می‌بینند درگیری‌ها دوباره شدت گرفته، فقط مضطرب و نگران نیستند؛ بلکه به مرحله ناامیدی رسیده‌اند.»
کمبود آب و غذا
در هفته‌های اخیر گزارش‌های بیشتری درباره کمبود میوه و سبزیجات تازه دریافت شده است. در برخی کشتی‌ها خدمه تنها از مواد غذایی خشک تغذیه می‌کنند. آب آشامیدنی نیز به یک مشکل جدی تبدیل شده است؛ زیرا بسیاری از کشتی‌ها برای تولید آب شیرین باید در آب‌های عمیق و در حال حرکت باشند، در حالی که اکنون متوقف شده‌اند. مثل حضور در خط مقدم جنگی که هیچ نقشی در آن نداری.
میشل ویزه باکمن، تحلیلگر مؤسسه اطلاعات دریایی Windward، وضعیت دریانوردان را این‌گونه توصیف می‌کند:« این شبیه آن است که در خط مقدم جنگی قرار داشته باشی که هیچ ارتباطی به تو ندارد. هیچ طرفی در این نزاع نیستی و فقط آنجا گیر افتاده‌ای.» این جمله شاید خلاصه‌ترین توصیف از وضعیت هزاران دریانوردی باشد که هفته‌هاست در میان جنگ، تحریم‌ها و بحران انرژی جهانی در آب‌های خلیج فارس سرگردان مانده‌اند.