ترامپ بازنده، ایران برنده

ارزیابی سفر ترامپ به چین

برای ارزیابی دقیق مناسبات کنونی آمریکا و چین، ناگزیر باید به تحولات آغازین دوره دوم ریاستجمهوری دونالد ترامپ بازگردیم. ترامپ از بهمن ماه ۱۴۰۳ با رویکردی کاملاً تهاجمی نسبت به پکن وارد کاخ سفید شد. اوج این سیاست خصمانه را باید در جنگ تجاری تمامعیاری جست که با وضع «تعرفههای متقابل» کلید خورد. منطق ترامپ این بود که کشورها – به ویژه چین – سالها با اعمال تعرفه‌های نابرابر به اقتصاد آمریکا ضربه زدهاند و او قصد دارد این روند را معکوس کند.
واکنش چین؛ ایستادگی در برابر فشار
در حالی که اغلب کشورها برای تعدیل تعرفههای ترامپ حاضر به گفتوگو شدند (هرچند توافقات چندانی حاصل نشد)، چین از همان ابتدا مسیر دیگری را انتخاب کرد: نه مذاکره، بلکه اقدام متقابل. پکن در سه گام پیاپی، مهمترین اهرم فشار خود یعنی محدودیت صادرات خاکهای کمیاب را علیه آمریکا به کار گرفت. این اقدام چنان مؤثر بود که آمریکا برای کاهش آسیب، ناچار به راهکارهای دور زدن تحریمها روی آورد.
این وضعیت تا اجلاس جی۲۰ در کره جنوبی ادامه یافت. دیدار روسای جمهور دو کشور در حاشیه این اجلاس به آتشبس موقت و عقبنشینی نسبی انجامید. از آن نقطه به بعد، ادبیات ترامپ درباره چین دگرگون شد. تحلیلگران معتقدند آمریکا دریافت که رویارویی مستقیم با چین به دلیل اهرمهای جدی پکن – بهویژه در حوزه خاکهای کمیاب – بسیار پرهزینه خواهد بود.
تغییر استراتژی؛ از رویارویی مستقیم تا تقویت موضع
اما این تغییر رویکرد به معنای کنار گذاشتن چین نبود. آمریکا راهبرد جدیدی در پیش گرفت: تقویت توان خود با اتخاذ سیاستهای تازه و سپس بازگشت به چین با دستی پر. دو حرکت کلیدی در این مسیر انجام شد: اقدام علیه ونزوئلا و جنگ علیه ایران.
ونزوئلا به عنوان یکی از تأمینکنندگان نفت چین هدف قرار گرفت. عملیات آمریکا علیه نیکلاس مادورو تا حدی موفق بود و ایالات متحد توانست مدیریت نسبی بر جریان انرژی از کاراکاس به پکن اعمال کند. اما جنگ علیه ایران نتیجه دلخواه را برای واشنگتن به همراه نداشت.
چرا جنگ ایران برای ترامپ حیاتی بود؟
پرسش اساسی این است که تقابل با ایران چه نسبتی با چین دارد؟ پاسخ را باید در راهبرد امنیت ملی آمریکا جست که آذرماه گذشته منتشر شد. در این سند، چهار مؤلفه کلیدی برای حضور مداوم آمریکا در غرب آسیا ذکر شده که دو مورد آن مستقیماً به چین مرتبط است:
1 منابع انرژی منطقه: آمریکا اعلام کرده اجازه نمیدهد قدرتهای متخاصم کنترل این منابع را به دست گیرند.
2 گذرگاه‌های بین المللی: تضمین آزادی تردد در این گذرگاهها برای آمریکا خط قرمز است.
چین به دلیل نیاز شدید به انرژی خلیج فارس و نیز وابستگی به گذرگاههای منطقه برای دسترسی به بازارها و مواد اولیه، به شدت نسبت به تحولات غرب آسیا حساس است. تسلط آمریکا بر این معادلات، ابزاری قدرتمند علیه پکن خواهد بود.
به همین دلیل، ترامپ سفر یک ماه و نیم پیش خود به چین را به تعویق انداخت تا وضعیت جنگ ایران روشن شود؛ اما نه در میدان نظامی پیروزی قاطعی به دست آمد و نه در عرصه سیاسی بنبست شکسته شد. دست ترامپ در پروژه جنگ ایران خالی ماند.
سفر اخیر ترامپ به چین؛ موضع ضعیفتر آمریکا
دیدار تازه ترامپ و شی جینپینگ در شرایطی برگزار شد که موضع آمریکا نسبت به آبان گذشته تضعیف شده بود. جنگ ناکام ایران نه تنها دستاوردی برای واشنگتن نداشت، بلکه به وجهه هژمونیک آمریکا آسیب جدی وارد کرد.
در این سفر، رویداد قابل توجهی رخ داد که در تاریخ تعاملات دو کشور کمسابقه است: تهدید صریح چین درباره تایوان. شی جینپینگ اعلام کرد اگر سیاستهای آمریکا در قبال تایوان – به ویژه تجهیز نظامی این جزیره – مدیریت نشود، منجر به درگیری مستقیم دو کشور خواهد شد. پیشتر چنین هشدارهایی غالباً غیرمستقیم بیان میشد.
ادعاهای ترامپ پس از سفر؛ واقعیت یا روایت‌سازی؟
ترامپ پس از بازگشت دو ادعای مهم مطرح کرد:
1 چین و آمریکا درباره بازگشایی تنگه هرمز به وضع عادی توافق دارند.
2 چین متعهد شده حمایت نظامی خود از ایران را قطع کند.
بررسی این ادعاها نشان میدهد که هر دو دور از واقعیت هستند. درباره تنگه هرمز، چین به خوبی میداند تنها دو گزینه وجود دارد: مدیریت ایران یا مدیریت آمریکا. با توجه به رویکرد کلی آمریکا در راهبرد امنیت ملی که گذرگاههای بینالمللی را هدف خود قرار داده، پکن بدون تردید گزینه اول را ترجیح میدهد. چین خواستار رعایت قواعد بینالمللی و تسهیل تردد است – موضعی که با واقعیتهای میدانی و وتوی چین علیه قطعنامه بحرین درباره تنگه هرمز همخوانی دارد.
درباره حمایت نظامی از ایران نیز چین همواره این اتهام را رد کرده و همکاریهای خود را مشروع و در چارچوب قواعد بینالمللی دانسته است. ایران نیز در ۴۰ روز جنگ، مبتنی بر توانمندیهای داخلی عمل کرد. این الگو پیشتر درباره روسیه و اوکراین نیز دیده شد: آمریک ا مدعی بود چین از روسیه حمایت نظامی میکند، پکن آن را تکذیب کرد و واشنگتن باز هم روایتهایی از «تعهد چین به عدم حمایت» منتشر ساخت.
جمع‌بندی؛ ابتکار عمل در دست چین
رسانههای غربی از جمله بیبیسی فارسی نیز اذعان دارند که سفر ترامپ با وجود زرق و برق ظاهری، دستاورد سیاسی چندانی نداشته است. چین با درک موقعیت ضعیفتر آمریکا – بهویژه پس از شکست در جنگ ایران – ابتکار عمل را در دست گرفته و حتی در مواردی مانند خرید هواپیماهای بوئینگ (کاهش از ۵۰۰ به ۲۰۰ فروند) چالشهایی ایجاد کرده است.
نقش ایران در این معادله راهبردی است. آمریکا درگیر ماندن در منطقه، ناتوانی در تمرکز کامل بر چین، تضعیف هژمونی واشنگتن در غرب آسیا و شکلگیری نظم جدید منطقه – همه و همه به نفع راهبردی پکن تمام میشود. ایران هزینه این بازی را پرداخته، اما چین نیز باید مشارکت بیشتری داشته باشد.
ایران و چین؛ نیاز به بازتعریف همکاری
برخلاف برخی روایتهای غربگرا که چین را تهدیدی برای ایران میدانند – که اساساً قابل اعتنا نیست – ایران اکنون باید از موقعیت برتر خود استفاده کند. جنگ ایران نشان داد که چقدر اقدامات تهران به نفع پکن تمام شده است. از این پس، ایران حق دارد خواهان مشارکت جدیتر چین در هزینههای این همکاری راهبردی باشد.
چین باید سازوکار رسمی پرداخت مالی برای ایران ایجاد کند، مسئله تحریمها را عملاً کنار بگذارد و در حوزههای دیگر نیز همکاری را گسترش دهد. میزان ریسکی که چین در همکاری با روسیه میپذیرد، بسیار بیشتر از ایران است. این در حالی است که ایران تجربیات ارزشمندی در حوزه نظم امنیتی منطقه و الگوهای نبرد نظامی دارد که برای چین – با توجه به احتمال درگیریهای آینده – حیاتی است.
اکنون زمان آن رسیده که ایران با رویکردی طلبکارانهتر، مطالبات استراتژیک خود را از چین پیگیری کند. پرداخت رسمی هزینههای همکاری، پوشش برخی ضعفهای ایران و ایجاد پایهای برای مشارکتهای بزرگتر از جمله در مدیریت تنگه هرمز، مواردی است که باید در دستور کار قرار گیرد. چین نیز باید بداند که در این معادله، خدمات رایگان وجود ندارد.