نمره توافق چند است؟

خبرها حکایت از آن دارد که متنی در حال نهایی شدن میان ایران و آمریکا است که در صورت پذیرش و نهایی شدن آن دور جدید مذاکرات ایران و آمریکا آغاز می‌شود. به تعبیر دیگر یک توافق دو مرحله‌ای که مرحله اول آن یک یادداشت تفاهم و مرحله دوم آن مذاکره به تعبیر آمریکایی‌ها «عمیق» و رسیدن به یک توافق نهایی است. چیزی شبیه به برجام که ابتدا یک توافق موقت ژنو را شاهد بودیم و بعد به توافق جامع یا همان «برجام» رسید. (در آن تجربه که مذاکرات تنها بر روی هسته‌ای متمرکز بود، فاصله زمانی میان توافق موقت و توافق برجام ۱۹ ماه بود. برآورد اولیه این بود که ۶ ماهه تمام خواهد شد.)

ارزیابی یادداشت تفاهم حاصله موضوع مهمی است که مردم مبعوث شده ایران با دقت و وسواس زیاد آن را انجام خواهند داد. چرا که مردم می‌خواهند بدانند اهداف جنگ محقق شده است یا نه. روش ارزیابی نیز روشن است، هرچند نیاز به دقیق شدن دارد اما همه از کلیات آن آگاه هستند. شروطی که بر اساس آن ایران آتش بس را پذیرفته و مذاکرات اسلام اباد را آغاز کرد، مبنای ارزیابی است.

آنچه که از صحبت‌های مردم می‌توان فهم کرد این است که اگر تمامی شروط همانطور که در بیانیه دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ بیان شده بود که از سوی آمریکا پذیرفته شده است، در نتیجه مذاکرات منعکس شده باشد، این نتیجه قابل قبول است. درغیر اینصورت مردم نتیجه را نخواهند پذیرفت. مردم از همان روز پذیرش آتش‌بس و به فرمان رهبر انقلاب در تلاشی مستمر و طولانی (تا الان ۶۰ روز شده است) تلاش کردند با فریادهایشان بر نتیجه مذاکرات اثر بگذارند و طبیعی است که به کمتر از تحقق تمام شروط رضایت ندهند.

در بیانیه مذکور چنین آمده بود: « در همین راستا و مطابق تدبیر رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای (حفظه الله) و تصویب شورای عالی امنیت ملی، و با توجه به دست بالای ایران و مقاومت در میدان نبرد، و ناتوانی دشمن از اعمال تهدیدهای خود برغم همه ادعاها، و پذیرش رسمی همه مطالبات بحق مردم ایران، تصمیم گرفته شد، برای نهایی کردن جزئیات، مذاکرات در اسلام آباد انجام شود تا ظرف حداکثر ۱۵روز با نهایی شدن جزئیات پیروزی ایران در میدان، در مذاکرات سیاسی نیز تثبیت گردد.» در ادامه نیز بر این موضوع تاکید شده بود که : «تاکید می شود این به معنای خاتمه جنگ نیست و ایران خاتمه جنگ را تنها زمانی خواهد پذیرفت که با توجه به پذیرش اصول مدنظر ایران در طرح 10 ماده ای، جزئیات آن نیز در مذاکرات نهایی گردد» (خبرگزاری فارس، ۱۹ فروردین ۱۴۰۵)

شروط ده‌گانه

شروط پذیرش آتش‌بس و آغاز مذاکرات بر اساس بیانیه دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی که به شروط ده‌گانه معروف شده است، به شرح زیر است: (عبارت‌ها بر اساس متن بیانیه اعم از مقدمه و متن اصلی آورده شده است)

• تعهد آمریکا عدم تجاوز
• ایجاد یک پروتکل عبور و مرور امن در تنگه هرمز به گونه ای که تضمین کننده تسلط ایران طبق پروتکل توافق شده باشد
• پذیرش غنی‌سازی*
• رفع همه تحریم های اولیه و ثانویه
• خاتمه تمامی قطعنامه‌های شورای امنیت و شورای حکام
• پرداخت کامل خسارت ایران مطابق برآوردها
• خروج نیروهای رزمی آمریکا از منطقه
• آزاد شدن کلیه اموال و دارایی های بلوکه شده ایران در خارج از کشور
• پایان جنگ علیه همه اجزاء محور مقاومت
• تصویب همه این موارد دریک قطعنامه الزام آور شورای امنیت

شروط ده‌گانه فوق (این امکان دارد که نحوه دسته‌بندی شروط به گونه‌ای دیگر انجام شود و تعداد آن از ده مورد بیشتر یا کمتر شود. مهم حفظ ماهیت شروط است.) مبنای قرار اجتماعی میان مردم مبعوث شده و تیم مذاکره کننده ایرانی است. وعده‌ای که به مردم مبعوث شده داده شد این بود که تمامی این شروط قرار است در مذاکرات تثبیت شود. در نتیجه طبیعی است مردم مبعوث شده ایران بر اساس شروط ده گانه فوق به ارزیابی نتیجه مذاکره بپردازد.

درباره شرط «پذیرش غنی‌سازی» نیاز به توضیح تکمیلی است. چرا که مباحثی پس از این بیانیه مطرح شد که باید مورد توجه قرار گیرد. در پیام رهبر انقلاب به مناسبت روز ملی خلیج فارس در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ایشان از زاویه نگاه مردم بیان فرمودند « امروز برانگیختگی معجزه‌گون ملت ایران، منحصر در ده‌ها میلیون جان‌فدای مبارزه با صهیونیسم و امریکای خون‌ریز نمانده و پیشاپیش صفوف به هم پیوسته امّت مبعوث شده‌ی اسلامی؛ نود میلیون هموطن غیور و شریف ایرانی داخل و خارج از کشور، تمامی ظرفیت‌های هویتی، معنوی، انسانی، علمی، صنعتی و فناوری‌های پایه‌ای و نوین ـ از نانو و بیو تا هسته‌ای و موشکی ـ را سرمایه‌ی ‌‌ملی خود فرض کرده و همچون مرزهای آبی، خاکی و هوایی پاسدار آن خواهند بود.»

تصریح ایشان که در بالا بیان شد در کنار خبرهایی که از عدم صدور مجوز برای مذاکره درباره موضوع هسته‌ای شنیده شد و افرادی مانند آقای دکتر امیرحسین ثابتی نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی آن را رسانه‌ای کردند، اینگونه نتیجه می‌دهد که نباید برنامه هسته‌ای ایران روی میز مذاکرات باشد. لذا شرط  «پذیرش غنی‌سازی» به معنای عدم مذاکره درباره برنامه هسته‌ای باید معنا می‌شود.

ارزیابی شروط ده‌گانه

در ادامه وضعیت هر یک از این شروط را در یادداشت تفاهم احتمالی بر اساس اظهارات افراد مطلع و دارای مسئولیت ارزیابی می‌شود.

• تعهد آمریکا عدم تجاوز: درباره این مورد تاکنون اظهارنظری از سوی مسئولان نشده است و قابل ارزیابی نیست.
• مدیریت ایران بر تنگه هرمز: در نامه‌ای که حجت الاسلام نبویان به آقایان قالیباف و ذوالقدر نوشته است، نسبت با بازگشایی تنگه در برابر رفع محاصره دریایی ابراز نگرانی شده است. در سایر اظهارات صورت گرفته همچون صحبت‌های آقای قربانزاده مسئول کمیته اقتصادی هیات مذاکره کننده در صدا و سیما، همین موضوع تایید شده است. لذا اینکه محاصره دریایی که بعد از پذیرش آتش‌بس و شروع مذاکرات اعمال شده است و خودش نقض صریح آتش بس است، تبدیل به کارت بازی آمریکا در مذاکرات شده است، امر بسیار غلطی است و معادل‌سازی آن با بازگشایی تنگه هرمز بسیار غلط است. این مورد نیز نمره منفی می‌گیرد. درباره اصل مدیریت ایران بر تنگه هرمز مسئولان ایرانی همچون آقای بقایی تاکید کردند، اما آمریکایی‌ها به صراحت آن را رد کرده‌اند. با تکیه بر اظهارات مسئولان ایرانی می‌توان با رویکرد سهل‌گیرانه دو نمره و با رویکرد سخت‌گیرانه به دلیل به رسمیت شناختن محاصره دریایی در مذاکرات نمره صفر داد.
• پذیرش غنی‌سازی: بر اساس نامه آقای نبویان و اظهارات بقایی سخنگوی هیات مذاکره کننده، قرار است در مرحله دوم درباره برنامه هسته‌ای ایران مذاکره شود. در نامه آقای نبویان بیان شده است که ایران موافقت کرده است که در مرحله دوم «تمام موضوعات مربوط به هسته‌ای» را حل و فصل نماید. یعنی قرار است درباره برنامه هسته‌ای مذاکرات مفصل صورت گیرد. در حالیکه آقای رضایی سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس به نقل از آقای عراقچی گفته بود که مذاکره هسته‌ای نداریم. (۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵، ir/xdWkYc) با رویکرد سهل‌گیرانه می‌توان یک نمره از دو نمره داد چرا که در این مرحله مذاکره‌ای برای هسته‌ای نشده و تنها تعهد به مذاکره در آینده داده شده است و با رویکرد سخت‌گیرانه نمره‌ای نمی‌توان داد چرا که از خط قرمز عبور شده است.
• رفع همه تحریم های اولیه و ثانویه: طبق اظهارات آقای بقایی به دلیل آنکه در مرحله اول درباره برنامه هسته‌ای مذاکره صورت نمی‌گیرد، لذا درباره رفع تحریم‌ها نیز مذاکره صورت نمی‌گیرد. «با توجه به اینکه در موضوع هسته‌ای درباره جزییات در این مرحله صحبت نمی‌کنیم قاعدتا درباره مباحث رفع تحریم‌ها در این مرحله صحبت نمی شود اما صراحتا مطالبه ایران برای رفع همه تحریم‌ها در متن مطرح شده است و این یکی از موضوعاتی است که پس از نهایی شدن یادداشت تفاهم باید جزییاتش مورد بررسی قرار گیرد.» (بقایی، ۲ خرداد ۱۴۰۵) در نامه آقای نبویان اشاره شده است که یک تعهد کلی از سوی رئیس جمهور آمریکا ارایه شده است که نمی‌تواند مورد تکیه باشد. اما فصل مشترک هر دو این است که تحریمی در این مرحله رفع نمی‌شود. لذا با رویکرد سهل‌گیرانه و سخت‌گیرانه نمره‌ای به این مورد نمی‌توان داد.
• خاتمه تمامی قطعنامه‌های شورای امنیت و شورای حکام: این مورد نیز مانند مورد قبلی است. نمی‌توان نمره داد.
• پرداخت کامل خسارت ایران مطابق برآوردها : بر اساس اظهارات آقای قربانزاده مسئول کمیته اقتصادی هیات مذاکره کننده، غرامت یا خسارت در متن یادداشت تفاهم نیست. صحبت از یک سازوکاری است که طی آن محدودیت سرمایه‌گذاری در ایران برداشته شود. لذا در هر دو رویکرد نمره‌ای نمی‌گیرد.
• خروج نیروهای رزمی آمریکا از منطقه: تاکنون اظهارنظری درباره این شرط شنیده نشده است. نمی‌توان نمره‌ای داد. در برخی گمانه‌زنی‌ها از خروج نیروها بعد از حصول توافق نهایی صحبت شده است. فعلا نمره‌ای نمی‌توان داد.
• آزاد شدن کلیه اموال و دارایی های بلوکه شده ایران در خارج از کشور: طبق اظهارات آقای قربانزاده مسئول کمیته اقتصادی هیات مذاکره کننده، موضوع آزادسازی پول‌های بلوکه شده به ۱۲ میلیارد دلار محدود شده است و همچنین بیشتر با طرف قطری در حال پیگیری است. معلوم نیست که طرف قطری به نیابت از آمریکا این کار را انجام می‌دهد یا خیر. یعنی مشخص نیست که قطر به عنوان تضمین کننده عمل می‌کند و یا به عنوان طرف حساب این کار. ترامپ در اظهارات صریح خود بیان کرده است که یک دلار هم تا زمان نهایی شدن توافق به ایران نمی‌دهد. توضیحاتی که آقای قربانزاده در صدا و سیما ارایه کردند، ابهامات را رفع نکرد و نمی‌توان درباره قطعی بودن آزادسازی دارایی‌های بلوکه شده توسط آمریکا صحبت کرد. نمره‌دهی در این موضوع سخت است و شاید بتوان با اعتماد به تیم مذاکره کننده نمره یک از دو را داد. باید به این نکته توجه داشت که آزادسازی پول‌های بلوکه شده قرار بود که به عنوان پیش‌شرط مذاکرات اسلام آباد باشد و آقای قالیباف رئیس هیات مذاکره کننده ایرانی این را در شبکه‌ اجتماعی منتشر کرد. بر این اساس با رویکرد سهل‌گیرانه یک نمره و با رویکرد سخت‌گیرانه هیچ نمره‌ای نمی‌گیرد.
• پایان جنگ علیه همه اجزاء محور مقاومت: بر اساس اظهارات متعدد آقای بقایی و دیگران، قرار است همزمان با امضای یادداشت تفاهم جنگ در تمامی جبهه‌ها متوقف شود. متن نهایی در دسترس نیست و نمی‌توان استحکام آن را ارزیابی کرد. تجربه آتش بس هم نشان داده است که رژیم صهیونیستی به تعهد طرف آمریکایی پایبند نیست. خیلی از کارشناسان هم در پذیرش این موضوع از سوی رژیم صهیونیستی تردید دارند. لازم به ذکر است که از نظر ایران پایان جنگ در لبنان بر اساس شروطی است که حزب الله لبنان مشخص کرده است. دبیر کل حزب الله ۵ شرط بیان کرده است که یکی از آنها خارج شدن نیروهای اشغال‌گر از جنوب لبنان است. با رویکرد سهل‌گیرانه ۲ نمره می‌توان داد و با رویکرد سخت‌گیرانه تنها یک نمره می‌توان داد چرا که مساله ضمانت اجرا مشخص نیست.
• تصویب همه این موارد دریک قطعنامه الزام آور شورای امنیت: این شرط بر اساس اظهارات افراد مطلع به مرحله نهایی مذاکره و توافق موکول شده است. یعنی در مرحله اول چنین چیزی وجود ندارد. لذا با رویکرد سهل‌گیرانه یک نمره به دلیل آورده شدن در متن و با رویکرد سخت‌گیرانه نمره نمی‌گیرد.

در جدول زیر نمرات با توضیحات جزیی بیان شده است: