از ژئوپلیتیک تا ژئواکونومیک؛ راهبرد توسعه منطقه‌ای ایران

تحولات اخیر در نظم منطقه‌ای این پرسش را مطرح کرده است که ایران چگونه می‌تواند نقش مؤثرتری در توسعه و همکاری‌های منطقه‌ای ایفا کند. پاسخ به این پرسش در گرو گذار از رویکرد صرفاً ژئوپلیتیکی به رویکردی ژئواکونومیک و ایجاد سازوکاری نهادی برای سازمان‌دهی همکاری‌های اقتصادی و توسعه‌ای در منطقه است.
در این زمینه، نقش‌آفرینی مؤثر منطقه‌ای مستلزم برخورداری از یک سازوکار نهادی منسجم و مأموریت‌محور و نیز تغییر پارادایم از ژئوپلیتیک به ژئواکونومیک (اقتصادمحوری) است. در شرایطی که نظم منطقه‌ای در حال دگرگونی است، کشورهایی موفق‌تر هستند که بتوانند پیوندهای سیاسی و امنیتی خود را به شبکه‌ای از همکاری‌های اقتصادی، فناورانه و زیرساختی تبدیل کنند. در این چارچوب، یکی از محورهای مهم راهبرد توسعه ایران می‌تواند ایجاد یک نهاد منطقه‌ای برای همکاری و توسعه باشد؛ نهادی مشابه آژانس‌های توسعه‌ای مانند USAID آمریکا، JICA ژاپن یا TIKA ترکیه که مأموریت آن سازمان‌دهی و بسیج ظرفیت‌های اقتصادی، آموزشی و فناورانه ایران در تعامل با کشورهای پیرامونی و تبدیل این ظرفیت‌ها به پروژه‌های عملی توسعه‌ای در سطح منطقه است.
چنین نهادی می‌تواند از طریق تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی، حمایت از سرمایه‌گذاری‌های مشترک، توسعه کریدورهای حمل‌ونقل، تقویت پیوندهای انرژی و ایجاد بسترهای همکاری صنعتی و فناورانه میان ایران و کشورهای همسایه، به شکل‌گیری شبکه‌ای پایدار از همکاری‌های اقتصادی در منطقه کمک کند. گسترش زیرساخت‌های حمل‌ونقل، اتصال بازارها، ایجاد شهرک‌های صنعتی مشترک و توسعه همکاری‌های فناورانه و آموزشی از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش درهم‌تنیدگی اقتصادی منطقه و شکل‌گیری زنجیره‌های ارزش مشترک منجر شود. چنین رویکردی علاوه بر کمک به توسعه کشورهای منطقه، برای ایران نیز فرصت‌های اقتصادی تازه، بازارهای پایدار و ظرفیت‌های جدیدی برای رشد و نوآوری فراهم خواهد کرد.
در عین حال، یکی از مزیت‌های راهبردی ایران در منطقه، برخورداری از پیوندهای انسانی، اجتماعی و اعتقادی با نسل جوان در کشورهایی مانند عراق، لبنان، یمن و بخش‌هایی از آسیای جنوبی از جمله کشمیر است. این پیوندها سرمایه‌ای اجتماعی محسوب می‌شوند که در صورت برنامه‌ریزی صحیح می‌توانند به بستری برای همکاری‌های اقتصادی، علمی و فرهنگی پایدار تبدیل شوند. از این رو، راهبرد منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران می‌تواند با تمرکز بر ارتقای بهره‌وری این سرمایه انسانی و از طریق توسعه برنامه‌های آموزشی، علمی، کارآفرینی و تبادل نخبگانی، زمینه شکل‌گیری شبکه‌ای پویا از همکاری‌های اقتصادی، فناورانه و اجتماعی را فراهم سازد.
در مجموع، موفقیت راهبرد توسعه منطقه‌ای ایران در گرو فاصله گرفتن از منطق صرفاً ژئوپلیتیکی و حرکت به سوی رویکردی ژئواکونومیک است؛ رویکردی که در آن پیوندهای سیاسی موجود به زیرساخت‌ها، شبکه‌های اقتصادی و همکاری‌های انسانی پایدار تبدیل می‌شوند. چنین مسیری در بلندمدت می‌تواند به تقویت همگرایی اقتصادی در منطقه، افزایش ثبات و ایجاد فرصت‌های مشترک برای توسعه منجر شود.