نقدی بر دفاعیات جناب آقای احمد حیدری از دیدگاههای اخیر سروش محلاتی
نویسنده: حبیب عباسی . استان قم. شهر قم
چندی پیش، جناب آقای سروش محلاتی در یادداشتی که در پایگاه خبری انصافنیوز منتشر شد، به نقد رویکرد «خونخواهی» پرداخت و اساساً این مفهوم را خارج از منظومه تعالیم اهلبیت (علیهمالسلام) قلمداد کرد. در پی انتشار نقدِ نگارنده (و البته نقدهای برخی دیگر از پژوهشگران) بر این ادعا، جناب آقای احمد حیدری یادداشتی با عنوان «نقدی بر نقدها به نظر آقای سروش محلاتی درباره انتقام» به رشته تحریر درآوردند تا به دفاع از دیدگاه آقای محلاتی بپردازند.
نفسِ این گفتوگوهای مکتوب و تضارب آرا، پدیدهای مبارک و قابل تقدیر است؛ با این حال، امید میرود نگارندگان محترم ضمن تبیین شفافترِ دیدگاههای خویش، پاسخگوی ابهامات و تناقضات برآمده از این رویکرد نیز باشند. در ادامه، با نگاهی به استدلالهای جناب آقای حیدری، چند نکته تحلیلی در نقدِ رویکرد ایشان ارائه میگردد.
۱. نادیدهانگاری ادله روایی و خلطِ «انگیزه» با «فعل»
جناب حیدری در بخشی از یادداشت خود، قیامهای پس از عاشورا (نظیر توابین و مختار) را به دلیل عدم حضور امام معصوم (ع) در رأس آنها و وجود شائبه انگیزههای دنیوی، فاقد الگوپذیری دانسته و نتیجه میگیرند که حتی تمجید امام از مختار نیز دلیلی بر تأیید اصلِ خونخواهی نیست.
در پاسخ باید گفت: اگر ایشان نقد پیشینِ نگارنده را بهدقت مطالعه کرده باشند، قطعاً متوجه شدهاند که ما برای اثبات تعلیمی بودنِ «فرهنگ انتقام و خونخواهی» در مکتب شیعه، به ادلهی متقنِ روایی و زیارات مأثور استناد کردهایم. اما درباره شخص مختار؛ نفسِ تقدیر و تشکر اهلبیت (علیهمالسلام) از فعلِ او (یعنی هلاکت قتلهی کربلا)، اثبات میکند که «خونخواهی» امری مشروع است و نیازی به مباشرت مستقیم امام معصوم ندارد. اگر بر فرض محال بپذیریم که مختار در کنار این قیام، انگیزههای شخصی یا قدرتطلبانه نیز داشته است (که این ادعا خود محل تأمل جدی است)، این امر صرفاً نیتِ فاعل را مخدوش میکند، اما ناقضِ «ارزشمندیِ ذاتیِ فعلِ خونخواهی و انتقام از ظالمان» در نگاه اهلبیت (ع) نخواهد بود.
۲. پروپاگاندای اموی و توهمِ تواتر در دروغ
نکته عجیب در کلام آقای حیدری آنجاست که ایشان با وجود اعتراف به نقش جریانهای اموی و زبیری در جعل روایات علیه مختار، در نهایت مدعی میشوند که «کثرت این روایات، اطمینانآور است».
قاعده عقلی و رسانهای حکم میکند که تکرار یک دروغ توسط هزار دروغگو، آن را تبدیل به حقیقت نمیکند. وقتی دو امپراتوریِ رسانهایِ قدرتمند در عصر مختار (بنیامیه و آلزبیر) با تمام توان در صدد تخریب چهره او بودهاند، کثرت روایاتِ مذمت، نه نشانهی تواتر و صحت، بلکه نشانهی حجم عظیمِ پروپاگاندا علیه اوست. در مقابل، اعتراف شخص آقای حیدری به اینکه «اهلبیت (ع) انتقام مختار را ستودهاند»، خود بزرگترین دلیل بر بیاعتباریِ روایاتِ جعلیِ جریانهای معارض است.
۳. گسستِ الهیاتی؛ جداییِ صفات خدا و ولیّخدا از مؤمنین
آقای حیدری در جمعبندی سخنان آقای محلاتی مینویسد: «خدا منتقم است و امام زمان به عنوان یدالله انتقامگیرنده خون امام حسین است، اما با این وجود ما به انتقامگیری دعوت نشدهایم».
این گزاره، حاوی یک گسست بزرگ الهیاتی است. چگونه ممکن است خداوند متعال «عزیزِ ذوانتقام» باشد و امام عصر (ارواحنا فداه) نیز به عنوان «یدالله» رسالت خونخواهی بر دوش داشته باشند، اما به جامعه مؤمنین دستور داده شود که تا زمان ظهور، اساساً حق ندارند به انتقام بیندیشند و این مفهوم هیچ ارتباطی به آنها ندارد؟ آیا مؤمنین نباید مظهر صفات الهی و همراستا با ارادهی ولیّ خدا باشند؟
۴. پارادوکس مهدویت؛ شیعهی بیتفاوت و امامِ منتقم
مهمترین چالشِ رویکردِ نفیکنندهی خونخواهی، تناقضِ عملیِ آن با دکترین مهدویت است. فرض کنیم نتیجه سخن آقای محلاتی پذیرفته شود؛ یعنی مؤمنین بیاموزند که انتقام و خونخواهی از ظالمان، هیچ جایگاهی در هندسه معرفتی آنها ندارد و همواره باید بر مدار سکوت، بخشش و بیتفاوتی حرکت کنند.
سؤال اساسی اینجاست: در عصر ظهور، زمانی که حضرت بقیةالله (عج) با پرچم «یا لثارات الحسین» قیام کرده و از قاتلین اجداد طاهرینش و ظالمان عالم طلبِ خون میکنند، جامعهای که پیش از این به طور کامل «خونخواهی» را مذموم و خارج از دین پنداشته است، چگونه با ایشان همراه خواهد شد؟ آیا چنین جامعهای که از نظر ذهنی خلعسلاح شده، نسبت به اقدام قاطعِ امامِ منتقم دچار تعارض شناختی و دلزدگی نخواهد شد؟
نتیجهگیری:
برخلاف خوانشِ تقلیلگرایانه و انفعالی از سیره معصومین، «خونخواهیِ» مظلوم از ظالم، نه یک کنشِ هیجانی و مذموم، بلکه بخش لاینفکی از آموزههای پویای اهلبیت (علیهمالسلام) برای زنده نگهداشتن روحیه ظلمستیزی در شیعیان است. اصلِ این مفهوم، همواره مورد تأیید و تأکید شارع مقدس بوده و هرگز نمیتوان با استنادهای گزینشی، این روحِ حماسی را از کالبد مکتبِ تشیع جدا کرد.
برای نظر دادن درباره این مطلب و دیگر مطالب ثبت نام کنید یا اگر حساب دارید وارد شوید