مرگ تدریجی یک رؤیا!

یادداشت از طاها دولت‌آبادی – تهران

تأملی پیرامون جنگ تمدنی به بهانه اظهارات وزیر امور خارجه آمریکا در یونان

در روزهای گذشته، اظهارات روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا در یونان و اشارات او به جنگ‌های دوره باستان، موجی از واکنش‌ها را به همراه داشته است اما کمتر تحلیلی به ریشه اظهارات او پرداخته است. اساس و بنیاد تفکر روبیو را در کجا باید جُست؟ یکی از ریشه‌های اصلی چنان نگاهی، نمایشنامه «ایرانیان» یا «پارسیان» اثر آیسخولوس است که در سال 472 قبل از میلاد نوشته شده و در طول تاریخ چند هزارساله، برجای مانده است.

نمایشنامه مذکور، که به نظر می‌رسد از نخستین متونی است که تقابل شرق و غرب را به تصویر کشیده، با محوریت شکست ایران در سالامین در جریان نبرد خشایارشاه با اهالی آتن نوشته شده است. اهمیت نمایشنامه «ایرانیان» به قدری است که با همه تحریفاتش، مبنای تاریخ‌نگاری غربی شده و موجب تحریفی در تاریخ باستان گردیده است.

دکتر رضا داوری اردکانی، استاد برجسته فلسفه، سال‌ها پیش یادداشتی درخصوص نمایشنامه «ایرانیان» منتشر کرده‌اند که در ادامه به اهمّ نکات آن می‌پردازیم؛ نمایشنامه با رؤیای آتوسا، مادر خشاریاشاه و همسر داریوش آغاز می‌شود، یعنی رؤیای شکست ایرانیان در برابر غرب. نمایشنامه در انتها نیز به تحقیر و شکست خشایارشاه ختم می‌شود.

مطابق با نظر دکتر داوری، نمایشنامه «ایرانیان» تنها جزء باقیمانده از یک تراژدی چهار بخشی است. راز ماندگاری نمایشنامه «ایرانیان» در چیست؟ دکتر داوری اردکانی باور دارد نمایشنامه «ایرانیان»، با شکست ایران در رؤیای آتوسا آغاز می‌شود اما در حقیقت این رؤیا، رؤیای یک شاعر یونانی (آیسخولوس) است. رؤیایی که خود، یک تاریخ شده و شاید هیچ نظیری در تاریخ بشر نداشته است.

وجه رؤیاگونه نمایشنامه به این دلیل است که ظاهراً طبق شواهد، هیچ یک از جنگ‌های ایران و یونان به صورتی که در نمایشنامه وصف شده، رخ نداده است! در نمایشنامه «ایرانیان»، به جای یک تقابل واقعی، تقابل تاریخی آسیا و اروپا و شرق و غرب به تصویر کشیده شده و دکتر داوری معتقد است سرّ ماندگاری نمایشنامه هم در همین موضوع است؛ رؤیای آیسخولوس، پیش از آنکه رؤیای پیروزی غرب باشد، رؤیای شکست ایران و آسیا و شرق و تبدیل حکومت فرّهی آن به سلطنت رسمی دنیوی است.

نمایشنامه «ایرانیان»، علی‌رغم تهی بودن از عناصر تراژدی، و تحریفات تاریخی، مبنای اصلی روایات هرودوت و بیشتر مورخانی بوده که تاریخ یونان باستان را نوشته‌اند. البته به باور دکتر داوری، آنها قصد تحریف تاریخ را نداشته‌اند بلکه گفتار و رؤیای آیسخولوس به دلشان نشسته است!

در زمان نوشتن نمایشنامه، یعنی 472 قبل از میلاد، اروپا تازه در حال قوام یافتن بوده است. مطابق با نظر دکتر داوری اردکانی، اروپای جدید، با ابتناء به رؤیای آیسخولوس ساخته شد و سعی شده رفته‌رفته، «اروپای آزاد» در برابر «شرق گله‌پرور» در ذهن جهانیان جای بگیرد! آیسخولوس با نمایشنامه خود کاری کرد که هرگز در صحنه نبرد از عهده انجام دادن آن برنمی‌آمد! او با نمایشنامه «ایرانیان»، خودآگاهی غربی را بیدار کرده و آغازگر رؤیای شکست ایرانیان بود تا در عصر جدید به آن تمسک جویند!

حال بهتر می‌توان سخنان چند روز اخیر روبیو در یونان را فهمید. اظهارات او در امتداد همان رؤیای آیسخولوس در نمایشنامه «ایرانیان» است. اکنون که آمریکا با تمام قدرت نظامی‌اش متوجه شده است که نمی‌تواند به راحتی حریف ایران باشد، سعی دارد با توسل به آن رؤیای دیرین، اروپا را بیدار کرده و از آنها تلویحاً طلب کمک می‌کند! غافل از آنکه رؤیای آیسخولوس، بیش از آنکه رؤیایی زنده و صادق باشد، دچار مرگ تدریجی شده و رو به زوال دارد.

شاید روبیو هم از این مرگ تدریجی باخبر است اما چاره‌ای به جز متوسل شدن به آن رؤیای دیرینه ندارد. او هم مانند آیسخولوس فهمیده است که در صحنه نبرد حریف ایرانیان نبوده و با یادآوری رؤیای آیسخولوس برای اروپاییان، در پی اجماع‌سازی برای اهداف خود است.

ساده‌اندیشی است اگر گمان کنیم مشکل آمریکا و غرب فقط با جمهوری اسلامی است! مشکل اساسی آنها با «ایران قوی» است و رؤیای دیرینه آنها، ذاتاً با ایران قوی نسبتی نداشته و به دنبال تحقق آن رؤیا و در هم شکستن قدرت ایرانیان هستند. اما انقلاب اسلامی در ایران، ضربه کاری بر رؤیای آیسخولوس وارد کرد و نفس‌های آن را به شماره انداخت!

بدین‌گونه، بیش از پیش هویت ایرانی-اسلامی جنگ دوم و سوم تحمیلی آشکار می‌گردد؛ وجه ایرانی آن از یک سو با جنگ‌افروزی آمریکا علیه تمدن ایرانی معنا می‌یابد و وجه اسلامی آن با موهومات صهیونیستی علیه اسلام ناب.

اکنون نیز چنانچه نفوذی‌های داخلی و بیگانگان بر رؤیایِ در حال احتضار غربی، نفس مصنوعی ندهند، امروز و به برکت جمهوری اسلامی ایران، بیش از هر زمان دیگری پوچ بودن رؤیای آیسخولوس روشن شده و جهانیان، شاهد مرگ تدریجی آن رؤیا هستند. در پایان پیشنهاد می‌گردد خوانندگان محترم، برای فهم عمیق‌تر موضوع، یادداشت کامل دکتر داوری اردکانی درباره «نمایشنامه ایرانیان» تحت عنوان «ظهور مفهوم غرب در نمایشنامه ایرانیان» را در آخرین ویراست کتاب «درباره غرب» مطالعه کنند.