سازوکار دریافت ریالی عوارض تنگه هرمز بر اساس تجربه فروش روبلی گاز روسیه

از مباحث درستی که این روزها درباره مدیریت تنگه هرمز مطرح می‌باشد، دریافت ریالی عوارض از متقاضیان عبور از تنگه هرمز است. این ایده می‌تواند راه‌گشا باشد و حتی مشکل مهم پرداخت رسمی در شرایط تحریم را نیز رفع کند.
ابتدا تجربه روسیه در فروش روبلی گاز به کشورهای اروپایی بعد از جنگ با اوکراین و اعمال تحریم‌های غرب علیه روسیه را مرور کنیم. این تجربه برای دریافت عوارض ریالی تنگه هرمز (که در واقع فروش یک خدمت به مشتری است) قابل استفاده است.
روسیه پس از جنگ و اعمال تحریم‌ها، به طور رسمی اعلام کرد که فروش گاز به کشورهای غیردوست (منظور کشورهای اروپایی تحریم کننده روسیه و متحد آمریکا بود) تنها به صورت روبلی (ارز ملی روسیه) انجام خواهد شد.
سازوکاری که روسیه طراحی کرد بسیار دقیق و رفع کننده دغدغه‌های داخلی و خارجی بود. این کشور بانک گازپرم را به عنوان بانک عامل به کشورهای خریدار گاز معرفی کرد. خریداران گاز برای آنکه روبل مورد نیاز را به دست آورند تنها می‌توانستند به بانک گازپرم رجوع کنند.
یعنی روسیه اجازه نداد که کشورهای خریدار گاز به بازار ارز آن کشور به صورت مستقیم رجوع کنند، بلکه آن را کانالیزه کرد و تنها از مسیر گازپرم بانک مجاز دانست. دلیلش کنترل پذیری و مقابله با خروج سرمایه بود.
کشورها نزد گازپرم بانک حساب روبلی باز کردند. آنها باید حساب یورویی گازپرم بانک نزد بانک‌های بزرگ اروپایی را شارژ می‌کردند و به میزان معادل آن گازپرم بانک حساب روبلی آنها را شارژ می‌کرد. لذا کشورهای اروپایی مجبور بودند از تحریم شدن گازپرم بانک جلوگیری کنند تا بتوانند پرداخت یورویی را انجام بدهند و روبل مورد نیاز را به دست آورند. گام بعدی هم پرداخت روبلی به شرکت گازپرم روسیه بود تا خرید گاز را تسویه کنند.
این تجربه را می‌توان در تنگه هرمز پیاده کرد.
به این صورت که یک بانک ایرانی برای گشایش حساب ریالی به متقاضیان عبور از تنگه (شرکت‌های کشتیرانی) معرفی شود. بانک ایرانی یک حساب یوآنی نزد یک بانک چینی را به متقاضیان معرفی کند تا معادل ریالی عوارض عبور آن را شارژ کنند. سپس حساب ریالی شرکت‌ها شارژ شده و از آن برای پرداخت عوارض استفاده کنند و به حساب نهاد دولتی متولی واریز کنند.
در این سازوکار وجود یک بانک چینی که برای بانک ایرانی حساب کارگزاری باز کند اهمیت دارد. در این زمینه بانک‌های چینی که با پالایشگاه‌های تحریم شده چینی همکاری می‌کنند گزینه‌های مناسبی برای این کار هستند. با توجه به دستورالعمل دولت چین درباره ممنوع بودن پیروی از تحریم‌های خارجی در داخل چین، این بانک‌ها استعداد لازم برای همکاری با بانک ایرانی را دارند.
از طرف دیگر جذابیت گردش مالی این خدمت می‌تواند انگیزه بخش بانک‌های چینی برای همکاری باشد. برآوردها حاکی از چندین میلیارد دلار است. (غربی‌ها اعداد بزرگی را مطرح می‌کنند که اگر نیمی از آنها هم در نظر بگیریم در حدود ۵۰ میلیارد دلار می‌شود.)
بانک ایرانی یوآن حاصله را برای واردات کالا یا خدمات به تاجران ایرانی متقاضی فروخته و کارمزد خدمات مالی برای بانک خواهد بود. نمای کلی این سازوکار در تصویر قابل مشاهده است.
این سازوکار می‌تواند مبنای روابط رسمی بانکی ایران و چین باشد و با توجه به آنکه اهرم تنگه هرمز تکیه‌گاه آن است می‌تواند از خطرات تحریم و تهدید آمریکا مصون شود.