شانگهای: فرصت ابتکار

برای استفاده از فرصت شانگهای برنامه دارید؟

روز گذشته رئیس جمهور کشورمان دکتر مسعود پزشکیان برای شرکت در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و شانگهای پلاس به کشور قرقیزستان سفر کردند. این سفر در زمانی صورت پذیرفت که تفاهم‌نامه اسلام آباد میان ایران و آمریکا تقریبا مرده و طرف آمریکایی به صراحت از عدم بازگشت به تفاهم‌نامه سخن می‌گوید. ترامپ در مصاحبه با فاکس‌نیوز گفت که برای او یک امضا روی یک تکه کاغذ اهمیت ندارد و او به دنبال پیروزی است. همچنین درگیری‌های نظامی بر سر تنگه هرمز مجدد آغاز شده است.
سازمان همکاری شانگهای در دهه ۹۰ میلادی تاسیس شد و حوزه‌های امنیتی، سیاسی و اقتصادی را پوشش می‌دهد. ساختار تصمیم‌گیری در شانگهای به دلیل اتکا بر اصل «اجماع» چابک نیست و حضور کشورهایی مانند هند و پاکستان که منافع متضاد دارند و یا هند و چین که وضعیتی مشابه دارند، سبب می‌شود این سازمان نتواند در موضوعات چالشی تصمیم‌های بُرنده اخذ کند. در سال‌های اخیر روسیه پیشنهاد تبدیل ساختار رای‌گیری از اجماع به اکثریت نسبی را داشته است که اعضا با این پیشنهاد همراهی نکردند.
اما گسترش سازمان همکاری شانگهای در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که اعضای قدیم و جدید به این سازمان به عنوان یکی از سکوهای فرصت‌ در آینده جهان نگاه می‌کنند. در بسیاری از تحلیل‌ها سازمان شانگهای در برابر نظم آمریکایی در حال افول تعریف شده و پیش‌بینی می‌شود در آینده نزدیک ظرفیت‌های بیشتری از خود بروز دهد. همین نگاه سبب شده تا سازمان شانگهای فرصت‌های مهمی را پیش روی اعضای خود نمایان کند.
اعضای سازمان همکاری شانگهای به صورت پیش‌فرض این واقعیت را پذیرفته‌اند که منافع مشترک و قابل توجهی در بیرون از نظم آمریکایی داشته و به دنبال تامین کردن آن هستند. این پیش‌فرض برای کشوری مانند ایران فرصت بزرگی است. ایران در سال‌های اخیر با محدودیت‌های شدید محیطی از سوی آمریکا در درون نظم آمریکایی مواجه شده است. هرچه بتواند همکاری‌هایی خارج از نظم آمریکایی تعریف کند، اثرگذاری تحریم‌ها و محدودیت‌ها کاهش می‌یابد.
ایران با تکیه بر ظرفیت‌ سیاسی سازمان همکاری شانگهای می‌تواند روابط دوجانبه را با کشورهای عضو ارتقا دهد. این فرصت پس از سه جنگ اخیر با آمریکا و رژیم صهیونیستی و ارتقای جایگاه سیاسی و راهبردی ایران بسیار بیشتر شده است و کافیست که از سوی دولتمردان مورد استفاده قرار گیرد. دولتمردان باید لوازم مورد نیاز برای استفاده از این فرصت‌ها را مهیا کنند.
سفر آقای پزشکیان به این نشست در زمانی که تفاهم‌نامه اسلام آباد به دلیل نقض مکرر و فاحش آن از سوی آمریکا مرده است، می‌تواند واجد این پیام به داخل و خارج باشد که ایران دچار بن‌بست نیست و گزینه‌های زیادی برای توسعه همکاری‌های خود با کشورهای همسو دارد. کشورهایی که ویژگی مشترکشان تلاش برای ایجاد فضاهای همکاری خارج از نظم آمریکایی است. در نتیجه اصل سفر آقای پزشکیان این فرصت‌ها را برای ما به وجود می‌آورد. به طور ویژه فرصت‌ گفتگوی مستقیم با روسای جمهور کشورهای عضو از جمله چین، روسیه، هند و … بسیار مغتنم است.
نکته مهمی که برای استفاده حداکثری از فرصت نشست سران شانگهای باید به آن توجه کرد، لزوم برنامه‌ داشتن و تمرکز بر مسایل دوجانبه فیمابین ایران و کشورهای عضو سازمان شانگهای است. اگر برنامه از پیش تدوین شده و متمرکز بر مسائل واقعی وجود نداشته باشد، فرصت جلسات روسای جمهور با پرداختن به مسایل بی‌ربط و کلی به هدر می‌رود و می‌سوزد.
مناسب است مقایسه‌ای میان صحبت‌های آقای پزشکیان در دیدار نخست‌وزیر هند و صحبت‌های پوتین رئیس جمهور روسیه در دیدار با نخست‌وزیر هند داشته باشیم. آقای پزشکیان بیشتر صحبت خود را به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و موضوع جنگ ایران و آمریکا اختصاص داد و گفت: « ما همچنان تلاش می‌کنیم مسیر توافق و تفاهم را محقق کنیم و بر این باوریم که ادامه جنگ نه به نفع ما، نه به سود منطقه و نه در راستای منافع بشریت است.» این سخن علاوه بر اینکه اثر منفی بر وضعیت جنگی ایران و آمریکا دارد، بر وضعیت همکاری‌های دوجانبه ایران و کشورهای عضو شانگهای نیز اثر منفی دارد. این سخن ایران را بسیار منتظر و معطل تفاهم‌نامه با آمریکا نشان می‌دهد و از ایران چهره‌ای خسته از جنگ که ادامه آن را بسیار مضر می‌داند، می‌سازد.
از طرف دیگر می‌بینیم که مسائل مهم فی‌مابین ایران و هند به صورت کلی و گذرا مورد اشاره قرار گرفته است. برای نمونه انتظار این بود که در این جلسه پرونده بندر چابهار که قرار بوده است هند در آنجا سرمایه‌گذاری کرده و آن را توسعه دهد، مطرح و برای تکمیل این پروژه راهبردی به هند فشار وارد می‌نمود. و یا درباره مشکلاتی که در واردات مواد اولیه دارو صحبت می‌کردند. ولی این موارد در توجه جلسه نبوده است. پوتین در جلسه با نخست وزیر هند به مسایل مشخص فیما بین روسیه و هند اشاره می‌کند و یک یک آنها را طرح و خواست خود را مطرح می‌کند. موضوع گردشگری، تبادل دانشجو و همکاری‌های فرهنگی در کنار همکاری‌های اقتصادی مسایل مشخصی بود که در جلسه مطرح شد.
این پنجره فرصت هنوز باز است و ان شالله رئیس جمهور محترم این فرصت‌ها را استفاده کنند و برنامه‌هایی مانند حضور در افتتاحیه بازی‌های جهانی عشایر مانع استفاده از این پنجره فرصت نشود.