رسانه ملی در ترازوی انقلاب؛ از آرمانهای امام(ره) و رهبر شهید(ره) تا انتظارات وفاقی
مقدمه: رسانهای به وسعت یک ملت
صدا و سیما، در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی، نه یک سازمان اداریِ صرف، که «امانت بزرگ ملی» و «سپر دفاعی فرهنگ انقلاب» است. از همان روزهای نخست پیروزی انقلاب، این رسانه به عنوان یکی از مهمترین ارکان «نظام اسلامی» و «ابزار تمدنسازی» مورد توجه قرار گرفت. امام خمینی(ره) با نگاه جامع و آیندهنگر خود، آن را «دانشگاه» نامیدند و رهبر شهید(ره) نیز با تأکید بر «جهاد تبیین» و «جنگ روایتها»، چارچوبی راهبردی برای عملکرد آن ترسیم کردند. در این نوشتار، با مرور بیانات این دو رهبر بزرگ، به تبیین وظایف و انتظارات آنان از رسانه ملی میپردازیم.
بخش اول: صدا و سیما در اندیشهی امام خمینی(ره)
۱-۱. «صدا و سیما دانشگاه است»؛ تعبیری راهبردی
امام خمینی(ره) در کلامی ماندگار، صدا و سیما را «دانشگاه» معرفی کردند. این تعبیر، نه یک توصیف ساده، که یک «راهبرد» و یک «مأموریت بزرگ» را ترسیم میکرد. دانشگاه، جایگاه علم، معرفت، تربیت و آگاهیبخشی است. صدا و سیما نیز به عنوان یک «دانشگاه عمومی»، وظیفه دارد تا با تولید محتوای علمی، فرهنگی و تربیتی، به «رشد فکری و معنوی جامعه» کمک کند. این نگاه، صدا و سیما را از یک رسانهی صرفاً اطلاعرسانی، به یک «نهاد فرهنگی-تربیتی» ارتقا میدهد که مسئولیت سنگین «جامعهپردازی» و «تمدنسازی» را بر عهده دارد.
امام خمینی(ره) با تأکید بر اینکه «صدا و سیما باید دانشگاه باشد»، بر «آموزش»، «تربیت» و «آگاهیبخشی» به عنوان محورهای اصلی فعالیت آن تأکید داشتند. ایشان معتقد بودند که این رسانه، باید «معارف اسلامی»، «ارزشهای انقلابی» و «دانشهای مفید» را به جامعه منتقل کند و در مسیر «ساختن انسان تراز انقلاب اسلامی» گام بردارد.
۱-۲. انتظارات امام(ره) از صدا و سیما
بر اساس بیانات و مواضع امام خمینی(ره)، مهمترین انتظارات ایشان از صدا و سیما را میتوان در چند محور زیر دستهبندی کرد:
نخست: ترویج معارف اسلامی و ارزشهای انقلابی
امام(ره) بر این باور بودند که صدا و سیما باید به عنوان یک «رسانهی دینی» عمل کند و «معارف ناب اسلامی» و «ارزشهای انقلاب» را به زبان روز و با شیوهای جذاب و تأثیرگذار، به جامعه منتقل کند. ایشان با تأکید بر «نهی از منکر» و «امر به معروف» در رسانه، از صدا و سیما میخواستند که «مروج ارزشهای الهی» و «مبارز با فساد و انحراف» باشد.
دوم: آگاهیبخشی و روشنگری
امام خمینی(ره) صدا و سیما را به عنوان یک «ابزار آگاهیبخشی» میدانستند و بر لزوم «روشنگری» و «افشاگری» دربارهی توطئههای دشمنان تأکید داشتند. ایشان از رسانه ملی میخواستند که «چهره واقعی استکبار» را به مردم نشان دهد و آنان را در برابر «تهاجم فرهنگی» و «شبیخون فرهنگی» دشمنان، هوشیار و بصیر سازد.
سوم: تربیت و تعلیم
امام خمینی(ره) با تأکید بر اینکه «صدا و سیما دانشگاه است»، بر «تربیت» و «تعلیم» به عنوان وظایف اصلی این رسانه صحه میگذاشتند. ایشان معتقد بودند که صدا و سیما باید با تولید برنامههای «آموزشی»، «اخلاقی» و «فرهنگی»، به «ساختن انسانهای مؤمن، متعهد و انقلابی» کمک کند و نسل جوان را برای «ساختن آیندهی کشور» آماده سازد.
چهارم: حفظ وحدت ملی و انسجام اسلامی
امام خمینی(ره) بر «وحدت ملی» و «انسجام اسلامی» به عنوان دو اصل اساسی در نظام اسلامی تأکید داشتند و از صدا و سیما میخواستند که در مسیر «تقویت وحدت» و «پرهیز از اختلافافکنی» گام بردارد.
بخش دوم: صدا و سیما در اندیشه رهبر شهید(ره)
رهبر شهید(ره) در طول ۳۷ سال رهبری خود، با نگاهی راهبردی و عمیق، به ترسیم چارچوب عملکرد صدا و سیما پرداختند. ایشان با طرح مفاهیمی چون «جهاد تبیین»، «جنگ روایتها» و «رسانه تمدنساز»، نقش این رسانه را در عرصههای مختلف تعیین کردند.
۲-۱. «جهاد تبیین»؛ محور اصلی رسالت صدا و سیما
رهبر شهید(ره) «جهاد تبیین» را به عنوان یک «فریضه قطعی» و «تنها راه خنثیسازی جنگ نرم» دشمن معرفی کردند. ایشان فرمودند: «دشمن در رأس نقشههایش تبلیغات است… علاج پروپاگاندا تبیین است… جهاد تبیین را جدّی باید گرفت.» در این چارچوب، صدا و سیما به عنوان بزرگترین رسانهی کشور، به عنوان «خط مقدم جهاد تبیین» و «مسئول اصلی روایتگری صادقانه و مستند» معرفی میشود.
۲-۲. «جنگ روایتها» و لزوم پیشدستی در روایت
رهبر شهید(ره) همواره بر این نکته تأکید داشتند که «جنگ روایتها» یکی از مهمترین میدانهای نبرد امروز است. ایشان میفرمودند که اگر نتوانیم «روایت اول» از وقایع را ارائه دهیم، دشمن با روایت خود، ذهنها را تسخیر خواهد کرد. در این چارچوب، صدا و سیما موظف است که با «پیشدستی در روایت» و «روایتگری صادقانه و جذاب»، از «تسخیر ذهنها» توسط دشمن جلوگیری کند و «امید» و «اعتماد» را در جامعه زنده نگه دارد.
۲-۳. «رسانه تمدنساز»؛ فراتر از اطلاعرسانی
رهبر شهید(ره) با نگاهی فراتر از کارکردهای سنتی رسانه، بر نقش «تمدنسازی» صدا و سیما تأکید داشتند. ایشان از رسانه ملی میخواستند که به عنوان یک «رسانه تمدنساز» عمل کند و در مسیر «جامعهپردازی» و «تمدنسازی نوین اسلامی» گام بردارد. در این رویکرد، صدا و سیما باید با تولید «محتوای فاخر»، «ترویج فرهنگ ایثار و مقاومت»، و «گفتمانسازی» در حوزههای مختلف، به «ساخت تمدن اسلامی» کمک کند و «الگویی نوین از سبک زندگی اسلامی-ایرانی» را به جهان ارائه دهد.
۲-۴. انتظارات رهبر شهید(ره) از صدا و سیما
بر اساس بیانات رهبر شهید(ره)، مهمترین انتظارات ایشان از صدا و سیما را میتوان در محورهای زیر دستهبندی کرد:
نخست: تبیین دستاوردهای انقلاب و نظام
رهبر شهید(ره) از صدا و سیما میخواستند که «دستاوردهای عظیم انقلاب اسلامی» را به درستی تبیین کند و «روایت درست از پیشرفتهای کشور» را به مردم ارائه دهد. ایشان با اشاره به اینکه «ضعف و نقص و کمبود، نیازمند روایت و برجستهسازی نیست؛ بلکه نیازمند برنامهریزی و اقدام برای رفع است»، بر لزوم «برجستهسازی نقاط قوت و قدرت» به عنوان یک وظیفهی رسانهای تأکید داشتند.
دوم: افشاگری و روشنگری علیه دشمنان رهبر شهید(ره) از صدا و سیما میخواستند که «چهره واقعی استکبار» و «جنایتهای دشمنان» را به مردم نشان دهد و با «افشاگری مستند»، «پروپاگاندا» و «شبههافکنی» آنان را خنثی کند.
سوم: تقویت روحیهی امید و نشاط در جامعه
رهبر شهید(ره) بر «امید» به عنوان یکی از مهمترین سرمایههای اجتماعی تأکید داشتند و از صدا و سیما میخواستند که با «تولید محتوای امیدبخش» و «برجستهسازی نقاط روشن»، «روحیهی امید و نشاط» را در جامعه تقویت کند.
چهارم: پرهیز از حاشیهسازی و اختلافافکنی
رهبر شهید(ره) از صدا و سیما میخواستند که از «حاشیهسازی»، «دوقطبیسازی» و «اختلافافکنی» پرهیز کند و در مسیر «تقویت وحدت ملی» و «انسجام اجتماعی» گام بردارد.
نقد و بررسی انتظارات نادرست دولت از صدا و سیما
رسانه ملی، نه روابط عمومی دولت
مهمترین خطای راهبردی در نگاه برخی از مسئولان دولت به صدا و سیما، تقلیلگرایی در کارکرد رسانه ملی و تلقی آن به عنوان «روابط عمومی دولت» است. پیمان جبلی، رئیس سازمان صداوسیما، در گفتوگو با خبرگزاری آنا، به صراحت این نگاه را نادرست خواند و تأکید کرد که «گاهی انتظار میرود که رسانه ملی کاملاً در اختیار تصمیمات دستگاهها قرار گیرد و صرفاً نقش روابط عمومی آنها را ایفا کند؛ نگاهی که به معنای تقلیل جایگاه رسانه است». رسانه ملی، بر اساس اصل ۱۷۵ قانون اساسی و بیانات رهبران انقلاب، یک «نهاد فرهنگی-تربیتی» و «سپر دفاعی فرهنگ انقلاب» است که وظیفه «جهاد تبیین»، «روایتگری صادقانه» و «ترویج معارف اسلامی» را بر عهده دارد، نه صرفاً انعکاس محض عملکرد دولت.
بخش اول: نقد انتظارات نادرست دولت از صدا و سیما
۱-۱. سانسور و پخش گزینشی سخنان مسئولان
یکی از پرتکرارترین انتقادات دولت وفاق، مسئله «سانسور» و «حذف گزینشی» سخنان رئیسجمهور و سایر مسئولان ارشد بوده است. با این حال، آنچه در این میان مغفول مانده، ضرورت رعایت «چارچوبهای مصالح ملی و امنیتی» در پخش محتواست. رسانه ملی در شرایط جنگ، موظف است از «القای تشتت»، «دوقطبیسازی» و «ارسال پیام های چندگانه به دشمن» پرهیز کند. پخش کامل سخنان مسئولان، در صورتی که حاوی جملاتی باشد که به «تضعیف انسجام ملی» یا «افشای اسرار کشور» بیانجامد، نه تنها یک «تخلف» نیست، بلکه یک «تکلیف شرعی و قانونی» است.
مسعود پزشکیان در واکنش به حذف بخشهایی از سخنانش، این پرسش را مطرح کرد که «چه کسی در صدا و سیما تشخیص میدهد چه بخشی از سخنان روسای قوا نباید پخش شود؟ اگر چنین انسان حکیمی داریم که تشخیص او بالاتر از سران قواست ادارهٔ کشور را به او بسپاریم». این پرسش، اگرچه ظاهراً منطقی است، اما از یک سو، اصل «نظارت بر محتوا» را به عنوان یک وظیفه حرفهای رسانهای نادیده میگیرد و از سوی دیگر، نقش «نهاد رهبری» و «شورای نظارت» را در تعیین خطوط قرمز رسانهای مورد غفلت قرار میدهد. همانگونه که رهبر شهید(ره) بر «پیشدستی در روایت» و «جنگ روایتها» تأکید داشتند، صدا و سیما موظف است با «رفتار هوشیارانه، مسئولانه و منطبق با مصالح نظام»، از هرگونه اقدامی که به «تشتت» و «ضعف» در برابر دشمن دامن میزند، جلوگیری کند. ضمن اینکه اصولا وقتی کسی برای مسوولیتی منصوب میشود دقیقا بخاطر تشخیصهای او چنین اتفاق و نصبی رقم میخورد و معنا ندارد کسی مسوول صدا و سیما باشد ولی به تشخیص مثلا رئیسجمهور، عمل کند کما اینکه برعکسش معنا ندارد! آیا رئیس صدا و سیما میتواند از یک مسوول دیگر بخواهد که در قالبی مشخص حرف بزند که همه سخنانش با زیر و زبرش، قابل پخش باشد!؟
صدا و سیما در بیانیه خود در پاسخ به این انتقادات، بر «رعایت دقیق الزامات وحدت کلمه، جلوگیری از القای تشتت و ارسال پیام اقتدار» به عنوان وظیفه ذاتی خود تأکید کرده است.
۱-۲. دوقطبیسازی و القای شکاف میان دولت و نیروهای مسلح
پزشکیان در انتقادی دیگر، به «دوقطبیسازی» صدا و سیما اشاره کرد و گفت: «وقتی در صدا و سیمای جمهوری اسلامی میگویند نظامیها این طرف و دولت در طرف دیگر، معنی آن شکاف است. این حرف اسراییل است». با این حال، باید پرسید که آیا خود این اظهارات و انتقادات مکرر به صدا و سیما، به «شکاف» و «دوقطبیسازی» دامن نمیزند؟ صدا و سیما، با دعوت از کارشناسان مختلف و انعکاس دیدگاههای گوناگون، در چارچوب «ایجاد فضای نقد» عمل کرده است و این که در برخی برنامهها از عملکرد دولت انتقاد میشود، به معنای «القای شکاف» نیست. رئیس صدا و سیما در گفتوگو با آنا تأکید کرد که «مسئولان آستانه تحمل نقد و اعتراض را بالا ببرند» و «طرح نقد نسبت به تصمیمگیریها نباید با واکنشهای محدودکننده مواجه شود».
پزشکیان همچنین با اشاره به اینکه «اگرچه صدا و سیما تنها بخشی از سخنان ایشان(رهبر شهید) درباره عدم مذاکره را پخش میکنند، اما در جلسات خصوصی با معظمله، ایشان بر ضرورت خاتمه دادن به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» تأکید داشتند»، به نظر میرسد که این انتقاد نیز ناشی از خلط میان «بیانات عمومی» و «جلسات خصوصی» رهبری است. رسانه ملی موظف به پخش بیانات رسمی و عمومی رهبری است و نمیتوان انتظار داشت که محتوای جلسات خصوصی را نیز پوشش دهد. فهم این مطلب چندان سخت نبست که اگر قرار بود که مطلبی، رسانهای شود که دیگر در جلسه خصوصی، بیان نمیشد.
نتیجهگیری
بر اساس مرور انتقادات و انتظارات دولت وفاق از صدا و سیما، و تطبیق آن با وظایف ذاتی و مأموریتهای قانونی رسانه ملی، مشخص میشود که برخی از این انتظارات، نادرست و فراتر از چارچوب وظایف رسانه ملی تعریف شدهاند. تلقی صدا و سیما به عنوان «روابط عمومی دولت»، درخواست پخش کامل تمامی سخنان مسئولان بدون لحاظ ملاحظات امنیتی و مصالح ملی، و خلط میان بیانات عمومی و جلسات خصوصی رهبری، از جمله این انتظارات نادرست است. اصولا اگر قرار باشد آنچه که در خلوت و سرّ بیان میشود به عرصه عمومی بیاید پس ما الفارق بین هذا و ذاک؟! بداهتی که با اندکی تامل، قابل درک است. نکتهای که بیانش از یک تریبون مهم البته به لحاظ اصل جایگاه، باعث تعجب و تاسف است اینکه گفته شده که سیمای جمهوری اسلامی ایران را نمیبینم؛ طبعا این سوال پیش میآید یا این است که اصلا هیچ سیمایی را تماشا نمیکنند یا اینکه سیماهای دیگری را جایگزین کردهاند! یک مسوول دلسوز که تمام وجودش را طبق صریح بیانش وقف ملت و مملکت کرده آیا حتی به منظور کمک به رفع همان اشکالات ادعایی، نباید سیمایی به سیمای ملت و مملکتش نشان دهد!؟
بدیهی است صدا و سیما نه به عنوان «روابط عمومی دولت»، که به عنوان «رسانه ملی» و «سپر دفاعی فرهنگ انقلاب» عمل میکند و موظف است در چارچوب «مصالح نظام»، «ارزشهای انقلابی» و «جهاد تبیین» به وظایف خود عمل کند. در شرایط جنگ موجودیتی-تمدنی، حفظ «وحدت کلمه» و «انسجام ملی» یک ضرورت حیاتی است که همه ارکان نظام، از جمله دولت و رسانه ملی، باید در راستای تحقق آن گام بردارند.
البته صدا و سیما با آن آرمان و هدف بزرگ دانشگاه بودن و یا توفیق جهاد تبیین پیدا کردن، فاصله معناداری دارد و اتفاقا باید در این مسیر، کمک شود و تصور نشود که با ابزار بودجه و اقتصاد، میتوان در این آشفتهبازار، سرسپردگی و انقیاد خرید آن هم از جایی و از سازمانی که هویت و ماهیتش، تحقق آزاداندیشی و مقابله با بوقهای پرسروصدا و عریض و طویل جبهه استکبار و استحمار است.
برای نظر دادن درباره این مطلب و دیگر مطالب ثبت نام کنید یا اگر حساب دارید وارد شوید