مرزبانان اندیشه؛ ضرورت «جهاد تبیین» در سیره و کلام امام حسن عسکری (ع)

نویسنده: حبیب عباسی – استان قم، شهر قم

دوران امامت امام حسن عسکری (ع) در حساس‌ترین مقطع تاریخی شیعه و در آستانه عصر غیبت حضرت ولی‌عصر (عج) رقم خورد. این دورانِ گذار، مملو از التهابات فکری، شبهات عقیدتی و ظهور آراء گوناگون بود؛ تا جایی که اندیشمندی چون «اسحاق کِندی» به نگارش کتابی با ادعای وجود تناقضات در قرآن دست زد. اما با درایت و هدایت غیرمستقیم امام حسن عسکری (ع) و طرح پرسشی بنیادین توسط یکی از شاگردان کندی، وی از ادامه مسیر منصرف شد و با پی بردن به اشتباه خود، نوشته‌هایش را از میان برد (ابن‌شهرآشوب، مناقب، ج ۴، ص ۴۲۴).

بر اساس روایات شیعی و مستندات تاریخی، رویکرد امام حسن عسکری (ع) در لزوم مقابله علما با شبهات، منظومه‌ای دقیق از مرزبانی عقیدتی و روشنگری عالمانه را به تصویر می‌کشد که در ادامه به مؤلفه‌های اصلی آن می‌پردازیم.

۱. جایگاه علما در مرزداری جبهه اندیشه

یکی از کلیدی‌ترین مفاهیمی که در مکتب اهل‌بیت (ع) برای تبیین رسالت علما در برابر شبهات به کار رفته، مفهوم «مُرابطون» (مرزداران) است. مرحوم طبرسی در روایتی از امام حسن عسکری (ع) نقل می کند که حضرت فرمودند:

«عُلَمَاءُ شِيعَتِنَا مُرَابِطُونَ فِي اَلثَّغْرِ اَلَّذِي يَلِي إِبْلِيسَ وَ عَفَارِيتَهُ يَمنَعونَهُم عَنِ الخُروجِ عَلى ضُعَفاءِ شيعَتِنا…» (علما و دانشمندان شیعه ما، مرزدارانی هستند که در مرزها و شکاف هایی که ابلیس و یاران دیو صفت او از آن نفوذ می¬کنند، پاسداری می‌دهند و آنان را از هجوم به شیعیانِ مستضعفِ ما بازمی‌دارند…) (احتجاج، ج ۱، ص ۸).

در این نگاه تحلیلی، شبهه‌افکنانِ فکری به مثابه لشکر ابلیس شمرده شده‌اند. در نتیجه، فقیه و عالم دینی صرفاً یک مسأله‌گوی احکام شرعی نیست؛ بلکه دژبانی است که باید در برابر هجوم شبهات به ذهن «مستضعفان فکری» (آنان که توانایی علمی دفاع از باورهای خود را ندارند) سینه سپر کند. حضرت در ادامه این روایت، پاداشِ دفاع از مرزهای اعتقادی را از جهاد نظامی با دشمنان هزاران بار برتر می‌دانند؛ چراکه عالم دینی از «دین» و مرزهای فکری محافظت می‌کند، درحالی‌که مجاهد نظامی مدافع مرزهای جغرافیایی و جسمانی است.

۲. هشدار درباره عالمان سوء و راهزنانِ راه ایمان

امام عسکری (ع) در کنار تجلیل از علمای مدافع دین، نسبت به عالمانِ بی‌عمل یا منحرفی که خود دستگاه تولید شبهه‌اند، هشدارهای صریحی داده‌اند. در روایاتی از ایشان، برخی از عالمان منحرف (از جمله برخی گرایش‌های انحرافیِ آن عصر) به‌شدت نقد شده و از آنان با عناوینی چون «راهزنانِ راه مؤمنان» و «دعوت‌کنندگان به کیش ملحدان» یاد شده است. این صلابت نشان می‌دهد که در مکتب امامت، خطر انحرافات درونی و شبهاتی که در پوشش دین عرضه می‌شوند، به ‌مراتب سهمگین‌تر و حساس‌تر از تهدیدات بیرونی است.

۳. روش‌شناسی عملی امام عسکری (ع) در مهار شبهات

با وجود آنکه امام عسکری (ع) دوران کوتاه امامت خود را تحت شدیدترین تدابیر امنیتی بنی‌عباس در پادگان نظامی سامرا سپری کردند، اما شبکه پدافند فکری ایشان بسیار هوشمندانه عمل می‌کرد:

• الف) مناظرات نیابتی و تقابل غیرمستقیم: در ماجرای «اسحاق کِندی»، امام مستقیماً با این فیلسوف درگیر نشدند، بلکه پرسشی روش‌شناختی را از طریق شاگردِ او به وی تزریق کردند: «آیا ممکن است گوینده قرآن، معنایی غیر از آنچه تو فهمیده‌ای اراده کرده باشد؟» این پرسشِ ظریف، شالوده فکری کندی را متلاشی کرد و نشان داد که گاه طرح یک پرسش عمیق، از تقابل مستقیم کارآمدتر است.
• ب) پاسخ‌گویی صریح به جریان‌های انحرافی: امام با جریان‌هایی نظیر غُلات (غلوکنندگان درباره اهل‌بیت)، ثنویه و واقفیه مقابله‌ای بی‌امان داشتند و از طریق شبکه منسجم وکلا، شیعیان را از سقوط در گرداب این شبهات مصون می‌داشتند.
• ج) رفع شبهه ولادت حضرت مهدی علیه السلام: بزرگ‌ترین شبهه سیاسی-عقیدتی آن دوران، شایعه عقیم بودن امام با هدف ناامید ساختن شیعیان از ولادت موعود (عج) بود. امام با کتمان هوشمندانه ولادت فرزندشان از چشم دستگاه امنیتی و هم‌زمان، اثبات حضور ایشان برای خواصِ معتمد، جان حجت خدا را حفظ کرده و شبهات را خنثی نمودند.
• د) پاسخ به سوالات و شبهات از طریق نامه: از مهم ترین اقدامات امام عسکری (ع) روشنگری افراد دربارۀ مقام امامت و تثبیت این جایگاه در ذهن آنان بود که گاهی از طریق نوشتن نامه برای افراد، دیدگاه حضرت در مواضع گوناگون معلوم می شد. مانند نامه به اسحاق بن اسماعیل که در آن، با استناد به آیات قرآن، امر امامت را ثابت فرمودند.(بحار الانوار، علامه مجلسی، جلد50، صفحه319) و گاهی این کار با ظهور کرامتی از ایشان متجلی می شد؛ مانند پاسخ به نامۀ فردی ناصبی که به خط نامرئی نوشته شده بود و سوگند خورده بود که اگر ایشان به نامه من پاسخ داد می دانم که او بر حق است و حضرت در کاغذی پاسخ نامه او به همراه نام و نام پدر و مادرش را نوشت و برای او ارسال کرد. وقتی فرد ناصبی این کرامت را از امام دید، به امامت آن حضرت اعتراف کرد.

نتیجه‌گیری و الزام معاصر

از منظر امام حسن عسکری (ع)، رسالت بنیادین علما در عصر غیبت، «مرزبانی فکری» و «جهاد تبیین» است. این مقابله نیازمند شناخت دقیق و به‌روزِ شبهه، استفاده از روش‌های اقناعی، و تفکیک میان توده آسیب‌پذیر و سران جریان‌های انحرافی است.

امروز نیز تبعیت از این سیره در خط مقدم وظایف حوزه‌های علمیه و نخبگان فکری قرار دارد؛ چنان‌که رهبری شهید در اجتماع مردم قم (مهرماه ۱۳۸۹) بر همین اصل تأکید ورزیده و فرمودند: «تقویت ایمان دینی، تأمین نیازهای فکری و پاسخ به استفهام‌های نسل جوان، متوجه روحانیت و حوزه‌های علمیه است. دائماً شبهه القا می‌کنند؛ باید به‌طور دائم و به‌روز پاسخ شبهه‌ها را داد.»

در نبرد نابرابر امروز، فتحِ قلوب و اذهان، تنها با سلاح تبیین عالمانه و مرزبانیِ شبانه‌روزی میسر خواهد بود.