مشاورانی که «خطای محاسباتی» را بزک می‌کنند!

شنیدم مشاور رسانه‌ای تیم مذاکره کننده به صورت کنایه‌وار گفته است :«برخی از آقایان مذاکره کنندگان را فی قلوبهم مرض می‌دانند». احتمالا او این عبارت قرآنی را یک فحش تلقی کرده و برای همین اینگونه ابراز ناراحتی می‌کند. کنایه او به سعید جلیلی است. جلیلی در چند جلسه اخیر حکمت سیاسی اسلام در قرآن که با تمرکز بر تفسیر سوره فتح است، درباره گروهی از مومنان صحبت می‌کند که منافق نیستند اما دچار خطای محاسباتی هستند. این گروه در فهم مساله جنگ و صلح با ولی جامعه فاصله دارند.
در قضیه صلح حدیبیه پیامبر اکرم (ص) تصمیم به حرکت به سمت مکه گرفتند و حدود ۱۲۰۰ نفر از مسلمانان هم با ایشان همراه شدند. از آنجا که ایشان دستور داده بودند کسی سازو و برگ نظامی همراه نداشته باشند، عده‌ای در مدینه که قرآن آنها را «مخلّفون» می‌نامد، به دلیل تردید در موفقیت حرکت پیامبر، با ایشان همراه نشدند. آنها پیش خودشان فکر می‌کردند که پیامبر به مدینه باز نخواهد گشت و توسط قریش به شهادت خواهد رسید.
مخلفون آنهایی هستند که در تحلیل شرایط از ولی و مردم عقب می‌مانند اما خود را عاقل‌تر از پیامبر می‌دیدند. فکر کردند که از نظر محاسبات عقلانی بهتر تحلیل کردند و حرکت پیامبر را در رفتن به سوی مکه یک حرکت اشتباه که منجر به شهادت ایشان و همراهانش میشود، تحلیل کردند. برای همین بهانه خانه و خانواده را آوردند و از همراهی با پیامبر خودداری کردند که البته دلیل اصلی همانطور که قرآن می‌فرماید ترس از کشته شدن بود. اینها مخلفون هستند که به معنی جامانده و عقب‌مانده از رسول و مردم هستند.
جلیلی در توضیح این گروه بر اساس آیات قرآن آنها را از منافقین متفاوت و مومنانی می‌داند که دچارخطای محاسباتی هستند. این افراد به وعده‌های الهی و تدابیر پیامبر اعتماد کافی نداشتند و ترس از آسیب دشمن سبب بروز خطای محاسباتی آنها شده بود. جلیلی با تکیه بر تفسیر المیزان علامه طباطبایی می‌گوید مخلفون، مومنانی هستند که به درجه‌ای از «مرض قلب» مبتلا هستند.
قلب در ادبیات قرآنی به معنای مرکز ادراک، فهم، اندیشه و تصمیم‌گیری انسان است. مرض قلب یعنی ایراد در دستگاه محاسباتی یا همان «خطای محاسباتی» که در پیام ۱۴ خرداد مورد توجه رهبر انقلاب نیز بوده است. ایشان تاکید می‌فرمایند که دشمن روی «دستگاه محاسباتی مسئولان کشور» هدف‌گذاری کرده است. لذا عبارت «فی قلوبهم مرض» یک فحش یا ناسزا نیست، یک توصیف از وضعیتی است که یک جامعه اسلامی در موضوعات مهمی مانند جنگ و صلح می‌تواند به آن دچار شود. مواجهه درست با این پدیده نه انکار آن و نه فحش دانستن آن است، بلکه شناخت این پدیده و مراقبت از گسترش نیافتن آن است.
نگرانی جلیلی این است که آنهایی که دچار خطای محاسباتی هستند با بزک کردن این خطای محاسباتی سبب شوند که خطای محاسباتی در جامعه گسترش یابد و عامل زمین‌گیر شدن و شکست جامعه شوند. بخش مهمی از بزک کردن خطای محساباتی توسط اطرافیان و مشاوران رخ می‌دهد.
کسی که خطای محاسباتی دارد هرچند مومن است اما نقصی در آن وجود دارد. ایمان یک بخش تصدیقی دارد و یک بخش التزامی که مومنین دارای خطای محاسباتی در بخش التزامی لنگ می‌زنند. خداوند نیز زمانی فتح به مومنین عنایت می‌کند که بخش التزامی آن محقق شود، پس اگر خطای محاسباتی اصلاح نشود، فتح نیز محقق نخواهد شد.
مثال روز هم وجود دارد. عراقچی در مصاحبه‌های خود که اخیرا منتشر شده است، نشان می‌دهد که کماکان متوجه خطای محاسباتی خود نشده است و حتی اصرار بر آن دارد. یعنی خطای محاسباتی خودش را بزک می‌کند. عراقچی علی رغم آنکه در یک سال و نیم گذشته سه بار مذاکره با آمریکا به جنگ ختم شده و هزینه‌های زیادی به مردم و کشور تحمیل شده است، هنوز معتقد است باید مذاکره کرد و آن را نباید کنار گذاشت. با اینکه در دو بار مذاکره قبلی تصریحات کم‌سابقه از سوی امام شهید درباره اشتباه بودن مذاکره داشتیم، اما اکنون که نتیجه پرضرر مذاکره با آمریکا یعنی جنگ نمایان شده است، عراقچی اصرار دارد که مذاکره اثری بر وقوع جنگ نداشته است و بلکه مقاومت بوده که سبب جنگ شده است. اینجاست که باید نگرانی جلیلی را درک کرد. وقتی اصرار بر خطای محاسباتی است و نه اصلاح آن، مردم مبعوث شده باید مراقب گسترش خطای محاسباتی باشند و مقابل آن کنش کنند.
در مورد دیگر مشاهده می‌کنیم که علی رغم آنکه تصریح رهبر انقلاب در پیام اخیرشان بر فریب بودن مذاکره و آتش‌بس با این تعبیر که آمریکا «چهره واقعی و بدون نقاب» خود را آشکار کرده است، هنوز افرادی مرتبط با آقای قالیباف هستند که مدافع آتش‌بس و مذاکره هستند. از جمله مشاوران ایشان که نشان می‌دهد در حال بزک کردن خطای محاسباتی خود هستند و باید از این موضوع نگران بود.