هفته وحدت؛ هنرِ با هم ماندن در روزگار اختلاف‌ها

یادداشت از راضیه آقایی زاده – استان قم، شهر قم

هفته وحدت، فقط فاصله میان دو روایت از میلاد پیامبر اکرم(ص) نیست؛ فرصتی است برای بازگشت به یک پرسش مهم: چگونه می‌توان با وجود تفاوت‌ها، همچنان کنار یکدیگر ماند؟

ما در روزگاری زندگی می‌کنیم که اختلاف نظر، گاهی به جدایی و دشمنی تبدیل می‌شود. کافی است کسی مانند ما فکر نکند، انتخابی متفاوت داشته باشد یا از زاویه‌ای دیگر به یک مسئله نگاه کند؛ گاهی پیش از آنکه سخنش را بشنویم، درباره او قضاوت می‌کنیم. گویی فراموش کرده‌ایم که با هم بودن، به معنای یکسان بودن نیست.

سیره پیامبر اکرم(ص) نشان می‌دهد جامعه با حذف تفاوت‌ها ساخته نمی‌شود؛ بلکه با احترام به انسان، مدیریت تفاوت‌ها و یافتن مقصد مشترک به انسجام می‌رسد. پیامبر(ص) در جامعه‌ای ظهور کرد که اختلاف‌های قبیله‌ای، فرهنگی و اجتماعی در آن کم نبود، اما توانست از انسان‌هایی متفاوت، امتی واحد بسازد؛ نه با پاک کردن تفاوت‌ها، بلکه با ایجاد پیوندی عمیق‌تر بر پایه ایمان، اخلاق، مسئولیت و برادری.

شاید امروز بیش از آنکه به سخن گفتن از وحدت نیاز داشته باشیم، به تمرین وحدت نیازمندیم؛ تمرین اینکه پیش از پاسخ دادن، بشنویم؛ پیش از قضاوت کردن، بفهمیم و پیش از طرد کردن، فرصت گفت‌وگو بدهیم.

در این میان، میلاد امام صادق(ع) نیز معنایی ویژه دارد. مکتب امام صادق(ع) در روزگاری شکل گرفت که جریان‌های فکری و دیدگاه‌های گوناگون در جامعه حضور داشتند. پاسخ به تفاوت اندیشه، خاموش کردن پرسش نبود؛ بلکه پرورش انسانِ اهل دانش، گفت‌وگو و استدلال بود. این مکتب به ما می‌آموزد که جامعه زنده، جامعه‌ای نیست که در آن همه یکسان می‌اندیشند؛ جامعه‌ای است که اختلاف نظر در آن به دشمنی تبدیل نمی‌شود.

امروز باید از خود بپرسیم: چقدر ظرفیت شنیدن دیگری را داریم؟

در خانواده، آیا وقتی فرزندمان متفاوت می‌اندیشد، فقط او را سرزنش می‌کنیم یا تلاش می‌کنیم جهان او را بفهمیم؟ در جامعه، آیا مخالف نظر خود را انسانی با حق انتخاب می‌دانیم یا کسی که باید حذف شود؟ و در فضای مجازی، چند بار درباره انسانی که هرگز ندیده‌ایم، تنها بر اساس چند کلمه یا یک تصویر قضاوت کرده‌ایم؟

وحدت، پیش از آنکه یک مفهوم اجتماعی یا سیاسی باشد، یک فضیلت اخلاقی است. انسانِ وحدت‌ساز کسی نیست که با همه هم‌نظر باشد؛ کسی است که حتی در اختلاف، حرمت انسان را نگه می‌دارد. می‌تواند بگوید «با تو موافق نیستم»، بی‌آنکه بگوید «پس تو را نمی‌پذیرم». می‌تواند نقد کند، بی‌آنکه تحقیر کند و مرز داشته باشد، بی‌آنکه دیوار بسازد.

یکی از آسیب‌های زمانه ما این است که اختلاف را با دشمنی اشتباه گرفته‌ایم. در حالی که وجود تفاوت‌ها تهدید جامعه نیست؛ ناتوانی در گفت‌وگو درباره تفاوت‌هاست که جامعه را فرسوده می‌کند.

از همین رو، اگر هفته وحدت قرار است از یک مناسبت تقویمی فراتر رود، باید از خانه‌های ما آغاز شود. وحدت را نمی‌توان فقط با سخنرانی به نسل آینده آموخت؛ وحدت باید در رفتار دیده شود.

کودکی که در خانه شنیدن را می‌آموزد، در آینده بهتر می‌تواند جامعه را تحمل کند. نوجوانی که یاد می‌گیرد برای اثبات خود نیازی به تحقیر دیگری ندارد، فردایی خواهد ساخت که در آن گفت‌وگو جای حذف را می‌گیرد.

شاید لازم است تعریف خود را از وحدت دوباره مرور کنیم:

وحدت، یکسان‌سازی انسان‌ها نیست؛ هم‌مسیر شدن انسان‌های متفاوت است.

قرار نیست همه یک‌جور فکر کنند یا در همه مسائل به یک نتیجه برسند. قرار است میان این تفاوت‌ها، چیزی بزرگ‌تر از اختلاف‌ها پیدا کنیم؛ کرامت انسان، اخلاق، ایمان، خانواده و آینده‌ای که همه در ساختن آن سهم داریم.

پس شاید بهترین بزرگداشت میلاد پیامبر اکرم(ص) و امام صادق(ع)، تنها برگزاری مراسم و گفتن تبریک نباشد؛ بلکه بازگشت به اخلاقی باشد که آنان برای ما به یادگار گذاشتند.

شاید وحدت از همین قدم‌های کوچک آغاز شود؛ زیرا هفته وحدت یک هفته است، اما هنرِ با هم ماندن، تمرینی برای تمام روزهای زندگی است.