علم حضرت معصومه(س)؛ روایتی روشن از دفاع از ولایت علوی

یادداشت از حبیب عباسی – استان قم، شهر قم

به مناسبت 23 ربیع الاول سالروز ورود حضرت معصومه (س) به قم

حضرت فاطمه معصومه(س) در میان فرزندان امام موسی کاظم(ع) جایگاهی ممتاز داشت. ایشان در نخستین روز ذی‌القعده سال ۱۷۳ هجری قمری در مدینه دیده به جهان گشود و از همان خاندان پاکی برخاست که دانش، عبادت و دفاع از حقیقت را در کنار یکدیگر معنا می‌کردند. زندگی کوتاه اما پربرکت آن حضرت نشان می‌دهد که دفاع از ولایت، تنها در میدان‌های سیاسی یا در سخنرانی‌های عمومی خلاصه نمی‌شود؛ گاهی یک روایت، یک پاسخ علمی و حتی هجرتی آگاهانه می‌تواند پرچم حق‌طلبی را در تاریخ برافراشته نگه دارد.

در زمان امامت حضرت موسی کاظم(ع) شیعیان برای دریافت پاسخ پرسش‌های دینی خود به خانه آن حضرت مراجعه می‌کردند. نقل شده است که گروهی از شیعیان به مدینه آمدند تا مسائل خود را از امام بپرسند، اما به دلیل نبودن ایشان، پرسش‌هایشان را به حضرت معصومه(س) عرضه کردند. آن بانوی جوان پاسخ همه پرسش‌ها را نوشت و به آنان بازگرداند. هنگامی که در مسیر بازگشت با امام کاظم(ع) روبه‌رو شدند و پاسخ‌ها را نشان دادند، امام از پاسخ های دخترش خوشحال شد، لبخند ملیحى بر لبانش ‏نقش بست، صورتش را به سوى شیعیانش را برگرداند و با همان لبخند آسمانى سه ‏بار فرمود: «فداها ابوها»پدرش به فدایش.(امالی، شیخ صدوق، صفحه306)

این روایت، تنها نشانه‌ای از نبوغ فردی حضرت معصومه(س) نیست؛ بلکه جایگاه علمی زنان در مکتب اهل‌بیت(ع) را نیز آشکار می‌کند. در این مکتب، دانش وسیله‌ای برای برتری‌جویی نیست، بلکه ابزاری برای شناخت حقیقت و پاسداری از دین است. حضرت معصومه(س) با پاسخ‌گویی به پرسش‌های اعتقادی و فقهی مردم، در عمل نشان داد که پیروی از اهل‌بیت(ع) باید بر پایه معرفت و آگاهی باشد، نه صرفاً احساس و تعلق خانوادگی.

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این آگاهی، نقل «حدیث غدیر» در سلسله‌ای از راویان فاطمی است. در منابع روایی آمده است که حضرت معصومه(س) از بانوان خاندان خود، از حضرت فاطمه زهرا(س)، و ایشان از پیامبر اکرم(ص) روایت کرده‌اند: «هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست.» اهمیت این روایت در آن است که یک بانوی عالم از خاندان پیامبر(ص)، پیام غدیر را برای نسل‌های بعد بازگو می‌کند؛ پیامی که در آن، ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) به‌عنوان ادامه راه پیامبر و محور هدایت جامعه اسلامی معرفی شده است.

حضرت معصومه(س) با نقل این حدیث، از حقیقتی دفاع می‌کند که مخالفان می‌کوشیدند آن را به فراموشی بسپارند. حکومت عباسی، اگرچه خود را منتسب به پیامبر(ص) می‌دانست، با امامان اهل‌بیت(ع) و پیروان آنان برخوردی سخت‌گیرانه داشت. در چنین فضایی، زنده نگه داشتن سخن غدیر و تأکید بر جایگاه اهل‌بیت(ع)، اقدامی علمی، اعتقادی و در عین حال شجاعانه بود. از همین رو، علم حضرت معصومه(س) را نمی‌توان از موضع ولایی ایشان جدا کرد؛ دانش او در خدمت تبیین امامت و دفاع از مسیر اصیل اسلام قرار داشت.

زیارت‌نامه حضرت معصومه(س) نیز همین پیوند میان علم، ولایت و شفاعت را نشان می‌دهد. در این زیارت‌نامه، بر مقام بلند آن حضرت و پیوند ایشان با خاندان پیامبر(ص) تأکید شده و از خداوند درخواست می‌شود که به برکت زیارت او، زائر را در شمار اهل بهشت قرار دهد. امام رضا(ع) نیز درباره خواهر بزرگوارش فرمود: «هر کس فاطمه معصومه(س) را با معرفت به حق او زیارت کند، بهشت از آن اوست.» (بحارالانوار، علامه مجلسی، جلد48، صفحه316) این سخن نشان می‌دهد که زیارت حقیقی، بدون شناخت مقام و راه آن حضرت کامل نمی‌شود.

هجرت حضرت معصومه(س) از مدینه به سوی خراسان نیز جلوه دیگری از ولایت‌مداری اوست. هنگامی که امام رضا(ع) به اجبار مأمون از مدینه دور شد، حضرت معصومه(س) برای دیدار برادر و همراهی با امام زمان خویش راهی ایران شد. این سفر، سفری ساده و خانوادگی نبود؛ نشانه‌ای بود از پیوند عمیق آن حضرت با امام و اعتراضی آشکار به سیاستی که می‌کوشید امام رضا(ع) را از مردم و پایگاه اجتماعی‌اش جدا کند. کاروان ایشان پس از بیماری حضرت در بیست و سوم ربیع الاول سال 201 هجری قمری به قم آمد؛ شهری که بعدها به برکت حضور ایشان به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی شیعه تبدیل شد.

از این منظر، عنوان «فاطمیات» که برای برخی از این روایت‌ها به کار رفته، فقط یک نام تاریخی نیست؛ نشانه زنجیره‌ای از انتقال معارف در خاندان پیامبر(ص) است. در این زنجیره، زنان دانشمند اهل‌بیت(ع) نقش واسطه‌های امین را بر عهده دارند و سخن پیامبر(ص) را به جامعه می‌رسانند. حضور حضرت معصومه(س) در میان راویان حدیث، تصویری روشن از اعتبار علمی و اجتماعی بانوان در فرهنگ شیعه ارائه می‌کند؛ تصویری که برای جامعه امروز نیز الهام‌بخش است و نشان می‌دهد ایمان و ولایت با پرسشگری، آموزش و حضور مسئولانه در جامعه پیوند دارد.

بنابراین، شناخت حضرت معصومه(س) تنها به زیارت حرم و بزرگداشت سالروز ولادت ایشان محدود نمی‌شود. باید از مدرسه علمی و سیره ولایی او نیز درس گرفت: حقیقت را شناخت، آن را با زبان روشن بیان کرد و در بزنگاه‌های تاریخی کنار جبهه حق ایستاد. حضرت معصومه(س) با دانش خود پاسخ‌گوی مردم بود، با روایت غدیر از ولایت علوی پاسداری کرد و با هجرت خویش نشان داد که محبت اهل‌بیت(ع) هنگامی ارزشمند است که با شناخت، وفاداری و مسئولیت همراه باشد.