ابتکار پشت پیکار

پاسخ جلیلی به نسخه‌های تکراری ناچارها

دشمن که شکست خورد، تازه وقت ابتکار است؛ ابتکاری پیروزی پیکار را تثبیت می‌کند که فرصت را از دشمن بگیرد، نه که به دشمن فرصت دهد بپندارد می‌تواند برود بازآرایی کند برگردد دوباره بجنگد. ابتکاری که سایۀ جنگ را برای همیشه از سر کشور بردارد، سرآغاز حرکت به سوی اهداف بزرگ است. مثل آنچه پیامبر (ص) در احزاب و حدیبیه کرد. مثل آن چه امروز نیاز داریم. این چکیدۀ جلسۀ 150 حکمت سیاسی است.

دشمن در احزاب با همه توان خود آمده بود تا اسلام را از میان ببرد، اما به هدفش نرسید و با شکست بازگشت. این شکست دشمن باید تثبیت می‌شد و اجازه داده نمی‌شد که قریش بار دیگر خود را بازیابی کرده و ابتکار عمل را در دست بگیرد. در همین نقطه، تدبیر الهی و هوشمندانه پیامبر اکرم(ص) شکل گرفت. ایشان مجموعه‌ای از اقدامات را طراحی کردند که زمینه‌ساز پیروزی‌های بزرگ‌تر شد. حرکتی که قرآن کریم از آن با تعبیر «فَتْحًا مُبِينًا» یاد می‌کند.

سورۀ فتح به ابتکار پسا پیکار می‌پردازد. مسلمانان که در احزاب پشت خندق موضع پدافندی داشتند، از لاک دفاعی بیرون زدند و کنشگرانه رو به مکه رفتند، اما با آرایشی ترکیبی از آمادگی و ابتکار. طوری که نه‌تنها دشمن نتواند ابزار جنگی را به کار گیرد، بلکه وادار شود در سیاست نیز عقب‌نشینی کند. یکجا با هنر تدبیر و به‌کارگیری حکیمانۀ ابزارهای سیاسی و فرهنگی و اجتماعی، یکجا با خلق بازدارندگی با رزمایش آمادگی.

هرچند پیامبر(ص) از ابزار سیاست، مذاکره و ابتکارهای اجتماعی بهره می‌بردند، اما هرگز آمادگی نظامی را کنار نگذاشته بودند. ایشان جنگ را هدف نمی‌دانستند، اما هرگاه دفاع از دین و تحقق اهداف الهی اقتضا می‌کرد، آمادگی کامل برای نبرد داشتند. بیعت رضوان در آن جنگ و ملت مبعوث در این زمان نیز اینگونه با نمایش آمادگی خلق بازدارندگی کرد. آنچنان که عروه و یکی از بنی‌کنانه خبر از یک امت شگفت پیرامون پیامبر (ص) به قریش دادند، آنچنان که پوتین و دوگین در دیدار وزیر و سفیر ایرانی شگفتی خود از ملت مبعوث ایران را نتوانستند پنهان کنند.

حالا فرصت دست پیامبر (ص) افتاد تا در راه پیام جاوید و جهانی خود به یهود بپردازد و سفیر به ایران و روم و مصر بفرستد. ابتکار حدیبیه پس از پیکار احزاب، فتح خیبر را در پی داشت. نامه‌نگاری‌های قاطعانه با سران قدرت‌های جهانی در پی داشت. به عِده و عُدۀ پیامبر (ص) افزود. آمادگی اسلام را ده برابر کرد. تکلیف اسلام را یک به یک با قدرت‌های منطقه و فرامنطقه‌ای تعیین کرد، تا آن که موازنه قوا را به نفع اسلام وارونه کرد. تا آنکه پیامبر (ص) دوباره رو به قریش نهاد و کار را تمام کرد.

ابتکار را وقتی از دشمن می‌توان گفت گرفتیم که فرصت بازیابی به او نداده باشیم. پیامبر (ص) نه تنها به قریش اجازه نداد دوباره برود نیرو جمع کند، بلکه خطر قریش را برای همیشه خنثی کرد؛ تا آنجا که قریش حتی اگر میخواستند بجنگند هم نمیتوانستند و ناچار، به تعبیر قرآن، مجبور میشدند بازگردند و بگریزند و این یعنی تثبیت بازدارندگی: «وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ»

این حکمت الهی پیامبر اعظم (ص) بود که پس از پراکندن دشمن در جنگ احزاب، فرصت به دشمن نداد و ابتکار را به دست گرفت. فراتر از درک انسانهای ناچارِ بی‌ابتکار که از سر ناچاری هی بر نسخه‌های تکراری اصرار میکنند، پیامبر (ص) با بستۀ منسجمی از ابزارهای سیاسی اجتماعی فرهنگی نظامی گام به گام پیش رفت و دشمن را پس راند. این است حکمت نبوی که چگونه با حکمت، تدبیر و رفتار صحیح سیاسی می‌توان به اهداف جاودانه و جهانی رسید. این سنت خداست، چه آن سال، چه امسال: «سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا».