اثر متیو علیه نئولیبرالیسم

نقدهای زیادی بر اقتصاد نئولیبرالی و بازار آزاد وارد شده است. اما به ندرت با استناد به اثر متیو، از مداخله دولت برای بازتوزیع و ایجاد فرصت های برابر دفاع شده است. اما اثر متیو چیست؟ در انجیل متی (باب ۲۵، آیه ۲۹) چنین آمده است: «آن کس که دارد، به او بیشتر داده خواهد شد تا به فراوانی داشته باشد و آن کس که ندارد حتی آنچه را هم که دارد از دست خواهد داد.» به بیان ساده تر، «ثروتمندان ثروتمندتر و فقرا فقیرتر می شوند.» این ایده توسط رابرت مرتن، جامعه شناس آمریکایی، اثر متیو نام گرفت. این مفهوم توضیح می‌دهد که موفقیت، خود به منبعی برای موفقیت بیشتر تبدیل می‌شود. به عبارت دیگر، فردی که سرمایه، اعتبار، دانش یا قدرت بیشتری دارد، معمولاً فرصت‌های بیشتری برای افزایش همان منابع به دست می‌آورد.
مرتن مفهوم خود را بر پایه نظریه «علیت انباشتی» گونار میردال، اقتصاددان و برنده جایزه نوبل، بسط داد. میردال در مطالعه روابط نژادی در آمریکا نشان داد که فقر، تبعیض و محرومیت، یکدیگر را تقویت می‌کنند. تبعیض موجب کاهش فرصت‌های آموزشی و شغلی می‌شود؛ کاهش فرصت‌ها به فقر منجر می‌شود؛ فقر نیز کلیشه‌های منفی را تقویت کرده و تبعیض بیشتر را مشروع جلوه می‌دهد. بدین ترتیب چرخه‌ای خودتقویت‌کننده شکل می‌گیرد.
اثر متیو بویژه در حوزه رسانه نیز مشهود است. برای تقریب به ذهن فرض کنید شما برای خرید به بازار می روید و با دو فروشگاه مواجه می شوید که یکی کاملاً خلوت و دیگری کاملاً شلوغ و پر از مشتری است. حال سئوال این است که شما به کدام فروشگاه وارد می شوید؟ این مسأله در چارچوب «اقتصاد توجه» هربرت سایمون نیز قابل بحث است. رسانه هایی که سرمایه بیشتری دارند، بیشتر دیده می شوند، و بیشتر دیده شدن موجب افزایش بیشتر سرمایه می شود و این چرخه انباشت همچنان ادامه پیدا می کند. اما اثر متیو بیش از همه در قلمروهای سیاست، اقتصاد و دانش، مخرب و خطرناک است.
در سیاست نیز مزیت‌های اولیه معمولاً خود را تقویت می کنند. برای مثال، مزیت تصدی منصب برای مقامات، نمایندگان و سیاستمداران مستقر، موجب می شود بیشتر در جامعه شناخته شوند، منابع مالی بیشتری جذب کنند، پوشش رسانه‌ای بیشتری دریافت کنند، و لذا غالباً احتمال پیروزی مجدد آن‌ها بیشتر از رقبایی است که از چنین مزیتی برخوردار نیستند. به سخن دیگر، قدرت، قدرت می آورد و بی قدرتان به حاشیه رانده می شوند.
در اقتصاد نیز سرمایه و ثروت بیشتر به سود بیشتر می انجامد و سود بیشتر موجب افزایش سرمایه می شود. همین امر در مورد دانش نیز صادق است. در پژوهش‌های مشترک، اساتید مشهور معمولاً سهم بیشتری از اعتبار را دریافت می‌کنند، حتی زمانی که سهم واقعی آنان در انجام پژوهش با دیگران برابر باشد. یا دانشگاه های بزرگ، پژوهشگران برجسته، بودجه‌های کلان و دانشجویان ممتاز را جذب می‌کنند. همین منابع، کیفیت علمی را افزایش داده و شهرت بیشتری تولید می‌کند. بدین ترتیب چرخه‌ای از مزیت انباشتی شکل می‌گیرد.
اگر اثر متیو، مطلق باشد، بدین معناست که گروه برخوردار ثروتمندتر می‌شود، و گروه محروم فقیرتر می‌شود. چنین انباشتی از مزیت ها از نظر اسلام مردود است. در آیه هفتم سوره مبارکه حشر چنین چرخه شومی از انباشت، «دوله بین الاغنیا» نامیده شده است که به معنای گردش و دست به دست شدن اموال میان ثروتمندان است. لذا تمهیدات توزیعی و بازتوزیعی نظیر خمس، زکات، وقف، انفاق، و کفارات برای مقابله با این چرخه انباشت اندیشیده شده است.
اثر متیو نشان می‌دهد که برخلاف ادعای نئولیبرال ها و طرفداران بازار آزاد، نابرابری‌ها صرفاً نتیجه تفاوت‌های فردی یا انتخاب‌های شخصی نیستند، بلکه محصول فرایندهای ساختاری و خودتقویت‌کننده‌ای هستند که مزیت‌های کوچک یا ابتدایی را به برتری‌های بزرگ و پایدار تبدیل می‌کنند. فردگرایی نئولیبرالی، انتخاب های فردی را عامل موفقیت یا شکست معرفی می کند و لذا مداخله دولت برای بازتوزیع را نامشروع جلوه می دهد. اما اثر متیو نشان می دهد که در توزیع بسیاری از مزایای اجتماعی، سازو کارهایی دخیل هستند که فراتر از اختیار و انتخاب فردی عمل می کند، که به معنای نامشروع یودن انباشت ثروت و قدرت در دست عده قلیلی از جامعه است. امری که مداخله دولت برای تحقق عدالت توزیعی را موجه می سازد.