زیست کافه ای در (استخر)

نگاهی به آخرین ساخته سروش صحت

نویسنده: علیرضا نادری

«استخر» ساخته سروش صحت، یک کمدی اجتماعی است؛ فیلمی که قرار است مخاطب را با موقعیت‌های طنز سرگرم کند و قصه‌ای از روابط آدم‌های امروزی روایت کند. اما سینما فقط آن چیزی نیست که بر پرده می‌افتد؛ گاهی مهم‌تر از دیالوگ‌ها، اتمسفری است که به تصویر کشیده می‌شود.

«استخر» از این منظر قابل تأمل است. فیلم تصویری از نوعی زیست اجتماعی ارائه می‌کند که می‌توان آن را با مفهوم «زیست کافه‌ای» صورت‌بندی کرد.

منظور از «زیست کافه‌ای» صرفاً کافه‌نشینی یا علاقه به قهوه و معاشرت در کافه نیست. سخن از نوعی سبک زندگی شهری است که در سال‌های اخیر، در میان بخشی از طبقه متوسط مرفه و مرفه شهری شکل گرفته و کافه را به یکی از فضاهای اصلی زندگی روزمره تبدیل کرده است.

در الگوی کلاسیک زندگی، خانه مرکز زندگی است؛ محل استراحت، معاشرت، غذا خوردن، گفت‌وگو و شکل‌گیری روابط خانوادگی. اما در زیست کافه‌ای، بخشی از این کارکردها از خانه به فضای عمومی منتقل می‌شود. فرد یک محیط برای کار دارد، یک محیط برای خواب و در کنار این دو، به فضایی سوم برای معاشرت، قرارهای عاطفی، گفت‌وگو، سرگرمی و حتی انجام بخشی از امور روزمره نیاز دارد.

کافه در این الگو، همان «محیط سوم» است.

«استخر» دقیقاً همین فضا را بازسازی می‌کند. کافه در فیلم صرفاً یک لوکیشن نیست، بلکه صحنه اصلی زیست اجتماعی شخصیت‌هاست. روابط در آن شکل می‌گیرد، گفت‌وگوها در آن پیش می‌رود، آدم‌ها یکدیگر را می‌بینند، وقت می‌گذرانند و بخشی از زندگی عاطفی و اجتماعی خود را در آن تجربه می‌کنند.

اما اهمیت این مسئله زمانی بیشتر می‌شود که ببینیم چه نوع روابطی در این فضا بازنمایی می‌شود.

روایت فیلم حول شخصیتی با بازی امین حیایی شکل می‌گیرد که زندگی مشترکش با بحران مواجه شده و همسرش او را ترک کرده است. در مقابل، دیگر شخصیت‌ها ــ از فرزند و دوست گرفته تا همسر و پدر همسر ــ درگیر اشکال مختلفی از روابط غیررسمی‌اند. این روابط در کنار یکدیگر تصویری قابل تأمل می‌سازند: زندگی رسمی و ازدواج، با تعهد، مسئولیت و دردسرهای خود معرفی می‌شود؛ در حالی که روابط غیررسمی، مزایای ازدواج را دارند، بدون آنکه تمام الزامات و دشواری‌های آن را به همراه داشته باشند.

اینجا دیگر با یک انتخاب ساده روایی مواجه نیستیم. وقتی یک الگوی رابطه در کنار یک الگوی خاص از فضا و فراغت قرار می‌گیرد، مجموعه‌ای از عناصر به یکدیگر متصل می‌شوند و چیزی فراتر از داستان شکل می‌گیرد: سبک زندگی.

این همان جایی است که مسئله ارتباطات اهمیت پیدا می‌کند.

رسانه‌ها معمولاً سبک زندگی را با صدور بیانیه و گزاره‌های مستقیم تغییر نمی‌دهند. لازم نیست فیلمی به مخاطب بگوید «این نوع زندگی خوب است» یا «آن نوع زندگی بد است». کافی است یک شکل از زندگی را با شخصیت‌های دوست‌داشتنی، موقعیت‌های روزمره، گفت‌وگوهای طبیعی و فضایی آشنا نمایش دهد. تکرار همین بازنمایی‌ها می‌تواند به فرایند طبیعی‌سازی کمک کند؛ یعنی آنچه زمانی رفتاری خاص یا سبکی متفاوت از زندگی تلقی می‌شده، به تدریج به بخشی از تصویر «زندگی معمولی» تبدیل شود.

از همین منظر، باید به هم‌نشینی دو عنصر در فیلم توجه کرد: روابط غیررسمی و فضای غیررسمی.

این همان چیزی است که مفهوم «زیست کافه‌ای» را از «کافه‌نشینی» متمایز می‌کند. مسئله، صرفاً نشستن در کافه نیست؛ مسئله این است که کافه چه زمانی از یک مکان عمومی به بخشی از زیرساخت زندگی اجتماعی تبدیل می‌شود.

«استخر» از این حیث نمونه جالبی برای مطالعه تحولات فرهنگی معاصر است. فیلم را می‌توان صرفاً یک کمدی دید و از آن لذت برد؛ اما می‌توان یک قدم عقب‌تر ایستاد و پرسید: چه نوع روابطی در این فیلم طبیعی به نظر می‌رسند؟ چه نوع زندگی‌ای بدون نیاز به توضیح، پذیرفتنی است؟

پاسخ به این پرسش‌ها ما را از نقد محتوای فیلم به تحلیل بازنمایی سبک زندگی می‌رساند.

شاید اهمیت «استخر» نیز دقیقاً در همین باشد: فیلم لزوماً نمی‌خواهد سبک زندگی خاصی را تبلیغ کند؛ اما با بازسازی جهان آن، این سبک زندگی را قابل مشاهده، قابل تجربه و آشنا می‌کند. و در مطالعات فرهنگی، گاهی همین «آشنا کردن» می‌تواند از هر تبلیغ مستقیمی مؤثرتر باشد. بنابراین، اگر قرار است نسبت سینمای امروز با تحولات فرهنگی جامعه را بفهمیم، باید علاوه بر داستان و پیام صریح فیلم‌ها، به فضاهایی که در آنها زندگی می‌کنند، روابطی که در آنها طبیعی جلوه می‌کنند و سبک زیستی که در مجموع بازنمایی می‌شود نیز توجه کنیم.