گونه محبوب همه؛ سینمای دفاع مقدس؟

یکشنبه نوشته‌های محمد تقی فهیم

نفس سینمای دفاع مقدس در سال‌های اخیر به شماره افتاده است. پس از لطمه‌ای که در دوره اصلاحات (از نظر کمی) به این سینما وارد شد و با استدلال کاذب نداشتن مخاطب، تولیدات گونه دفاع مقدس را در برخی سال‌ها تقریبا به صفر رساندند، حالا در دوره اخیر علیرغم رشد کمی، ولی در زمینه‌های اصالت فرمی و منطبق با ارزش‌های غالب بر جبهه‌ها دستخوش فراز و فرودهایی شد که اصلا راضی کننده نبوده است. یعنی این سینما در ماهیتش دست برد ه شد و سمت و سوی آن به الگوهای غالب سینمای جنگ در جهان نزدیک شد. اما ببینیم چی داشتیم، چی به دست آوردیم و چی را از دست دادیم.
ژانر سینمای جنگی متولد ایران پس از انقلاب است. تا پیش از این سینمای ایران معروف به «فیلمفارسی» و محدود به گونه کلاه مخملی‌ها بود. در آن سینمای فقیر از نظر تکنیک و نازل به لحاظ محتوا، ساخت فیلم جنگی محلی از اعراب نداشت، از همین‌رو به جز یکی، دو تا فیلم اجتماعی که در حاشیه به جنگ‌های مرزی می‌پرداخت، منجمله فیلم «بر فراز آسمان‌ها»ی مرحوم محمد علی فردین ، دیگر چیزی به نام سینمای جنگ وجود نداشت. حتی اگر هم فیلمنامه‌نویسی به سراغ موضوع جنگی می‌رفت، خصوصا از نظر نیروهای متخصص، امکان ساختش وجود نداشت، البته در همین فقر ژانر در ایران، سینمای جنگ در دنیا رونق داشت و همواره مورد اقبال قرار می‌گرفت، ولی اینجا (به جز تک جرقه‌هایی) همه‌چیز به کاباره و محله بدنام و زد و خوردهای تصنعی ختم می‌شد و… بنابراین سینمای جنگ تقریبا با شروع جنگ تحمیلی اول وارد پروسه تولید شد. اما در ساخته‌های ابتدای جنگ، وجوه قهرمان‌پردازانه، تبلیغی و تهییج کننده پر رنگ بود، فیلم‌هایی مانند عبور از میدان مین، پلاک و … این اثار هنوز از مولفه‌های سینمای جنگ پیروی می‌کردند تا اینکه با ورود بروبچه‌های هوادار انقلاب و جبهه رفته، نمونه‌هایی از فیلم متولد شد به نام سینمای دفاع مقدس.
تفاوت سینمای جنگ در دنیا با سینمای دفاع مقدس دقیقا از ماهیت دفاعی خود جنگ هشت ساله مایه می‌گرفت. علاوه بر ماهیت دفاعی، مولفه‌های ساخت و پرداخت فیلم در کلیت روایت نیز با واقعیت جبهه‌های خودی و رزمندگان ایرانی انطباق داشت. رفاقت و مناسبات فی‌مابین اهالی جبهه و پوشش و سلوک آن‌ ها منحصر به فیلم‌های جنگی ایرانی بود. مثلا دعا و نیایش و وصیت‌نامه نویسی و سینه زنی های دست جمعی قبل از عملیات تا شهادت طلبی ویژگی فیلم‌های دفاع مقدس بود. اساسا صحنه‌ها و آدم‌ها و قهرمانان این سینما در هیچ جای دیگری وجود نداشت. این همه ناشی از وجود فیلمسازانی بود که سینمای دفاع مقدس را زیسته بودند و در کل، نویسندگان و کارگردان‌هایی که سوژه و درونمایه را باور داشتند. این دسته فیلمسازان با ورودشان به صحنه و بدنه سینمای ایران عاملین تولد ژانر دفاع مقدس بودند لذا تأثیر اینان بر دیگر فیلمسازان غیر قابل انکار است. ابراهیم حاتمی کیا، مرحوم رسول ملاقلی‌پور، احمد رضا درویش، عزیز الله حمید نژاد، مرحوم سیف‌الله داد، کمال تبریزی و… و در گرایش مستند شهید مرتضی آوینی از جمله پیشروان و بانیان سینمای دفاع مقدس بوده‌اند.
سینمایی که تولد، توسعه و نضج گیری آن تحقیقا از دل کوران جنگ و متأثر از فداکاری و رشادت‌های رزمندگان متجلی شد از همین‌رو بر دل می‌نشست تا حدی که نه فقط تماشاگران انبوه بلکه متخصصان، منتقدان و محققان ژانر نیز بر اصالت این سینما صحه گذاشته و می‌گذارند. در واقع اگر قرار باشد یک ژانر بومی/ملی و صد البته اسلامی شناسایی و بررسی شود همانا سینمای دفاع مقدس است. حتی برخی از آن تحت عنوان ابر ژانر یاد کرده‌اند. بنابراین سینمای ایران به گونه‌ای از فیلم دست یافت که در همه وجوه سینما را چند پله بالا کشید و برای اولین بار ایران صاحب سینمای بومی و ملی شد. اما همین سینمای محبوب همه هرچه جلو آمد با سیاست‌های تعمدی مورد بی مهری قرار گرفت. یعنی دست‌های پنهان و آشکاری علیرغم اقبال توده‌های مردم به این سینما، تلاش وافری به خرج داد تا آن را از شبکه اکران حذف کند، اما وقتی دیدند که قادر به فید آن نیستند به تلاش ماهیت‌زدایی آن همت گماشتند و تا حدودی نتیجه هم گرفتند، به طوری که از بین ۲۰ فیلم تولید شده با عنوان سینمای دفاع مقدس تنها دو فیلم واجد ویژگی‌های مطروحه در جبهه‌ها و مناسبات فی‌مابین رزمندگان بوده است. به عبارت مبرهن حالا بازگشته‌ایم به سینمای جنگ، همان چیزی که به همه جنگ‌ها قابل تسری و منطبق است، دیگر در فیلم‌های جنگی ایرانی غالبا از آن توسل‌ها، نیایش‌ها، نمازها و زمزمه‌های ماورایی کمتر خبری هست و اما رویکرد تاسف‌اورتر قضیه در ساخته‌های سال گذشته سینما پیرامون جنگ ۴۵ روزه بود که تنها به چند صدای انفجار و دود در دور دست و تعدادی دیالوگ خلاصه می‌شد و این دگردیسی اصالت سینمای کنونی در حالی است که سینماگران ما تجربه ساخت فیلم درباره جنگ تحمیلی اول را داشته‌اند.
نتیجه اینکه آیا نسل جدید فیلمسازانی که جنگ‌های اخیر را تجربه کرده‌اند به تولید فیلم‌های اصیل و مردمی حاضر در صحنه‌ها روی خواهند آورد؟ پاسخ بی‌تردید به سیاست‌گذاری‌ها و ریل‌گذاری تولید فیلم‌های این گونه سینمایی باز می‌گردد.