یادداشت از محمد مهدی اکبرزاده – استان آذربایجان شرقی، شهر تبریز
تنگه هرمز دیگر صرفاً یک گذرگاه حیاتی برای تجارت انرژی نیست؛ این آبراه باریک در روزهای اخیر بیش از هر زمان دیگری به صحنهای برای نمایش، آزمون و بازتعریف قدرت در خلیج فارس تبدیل شده است. اهمیت هرمز موضوع تازهای نیست، اما آنچه امروز این تنگه را متفاوت کرده، تغییر ماهیت رقابت در اطراف آن است؛ رقابتی که از نفت و کشتیرانی فراتر رفته و به بازدارندگی، فناوری موشکی، جنگ بدون سرنشین، کنترل دریایی و مدیریت مسیرهای عبور و مرور رسیده است.
در چنین شرایطی، اظهارات اخیر محسن رضایی درباره آزمایش نخستین موشک ضدناوشکن ایرانی در نزدیکی یک ناو آمریکایی اهمیت ویژهای پیدا میکند. رضایی مدعی شده این موشک جدید موجب واکنش و عقبنشینی نیروهای آمریکایی شده است. صرفنظر از جزئیات فنی و میزان صحت همه ادعاهای مطرحشده، نفس اعلام چنین قابلیتی حامل یک پیام روشن است: ایران میخواهد نشان دهد معادله قدرت در هرمز صرفاً با تعداد ناوها و حجم تجهیزات طرف مقابل سنجیده نمیشود.
اما تحول مهمتر روزهای اخیر را باید در ورود جدیتر سامانههای بدون سرنشین به این معادله جستوجو کرد. نیروی دریایی سپاه اعلام کرده یک زهپاد آمریکایی را در ورودی تنگه هرمز به غنیمت گرفته است. این سامانه که گزارشها آن را Dive-LD معرفی میکنند، یک وسیله زیرسطحی خودکار است که برای مأموریتهایی مانند شناسایی، نقشهبرداری و جمعآوری اطلاعات طراحی شده است.
اهمیت این رخداد تنها در تصاحب یک وسیله نظامی خلاصه نمیشود. زهپادها بخشی از چشم و گوش نیروهای دریایی مدرن هستند و میتوانند بدون به خطر انداختن جان خدمه، محیط زیر آب را شناسایی کنند. از این منظر، بهدست آمدن یک سامانه آمریکایی برای ایران، فارغ از اختلاف روایت تهران و واشنگتن درباره نحوه از دست رفتن آن، یک دستاورد اطلاعاتی و فناورانه محسوب میشود.
در کنار آن، نیروی دریایی سپاه از هدف قرار دادن یک شهپاد آمریکایی نیز خبر داده است؛ شناوری بدون سرنشین که به گفته منابع ایرانی قصد ورود به منطقه حفاظتشده تنگه هرمز را داشته است. اگر این دو رخداد را در کنار ادعای آزمایش موشک ضدناوشکن قرار دهیم، تصویری از یک الگوی جدید شکل میگیرد: ایران در حال نمایش توان خود برای رصد و مقابله با تهدیدها در سطح آب، زیر آب و از فاصله دور است.
تنگه هرمز محیطی است که در آن جغرافیا خود به یک ابزار قدرت تبدیل میشود. عرض محدود آبراه، نزدیکی سواحل ایران، جزایر متعدد و امکان ترکیب توان موشکی، دریایی، زیرسطحی و شناسایی، شرایطی ایجاد میکند که برتری سختافزاری یک قدرت خارجی لزوماً به معنای آزادی عمل نامحدود آن نیست.
ایران طی سالهای گذشته تلاش کرده همین واقعیت جغرافیایی را به یک ظرفیت بازدارندگی تبدیل کند. اگر در گذشته قایقهای تندرو و موشکهای ساحل به دریا در مرکز توجه بودند، اکنون پهپادها، شهپادها و زهپادها نیز به این معماری اضافه شدهاند. مزیت چنین سامانههایی در آن است که میتوانند با هزینهای کمتر از سامانههای سرنشیندار، لایههای بیشتری از شناسایی، مراقبت و تهدید را ایجاد کنند.
نکته مهمتر آنجاست که تهران ظاهراً نمیخواهد قدرت خود در هرمز را فقط در قالب «بستن یا باز کردن تنگه» تعریف کند. سخنان اخیر درباره ایجاد کریدوری جدید برای عبور کشتیها و تعیین محدوده ممنوعه، نشاندهنده تلاش برای حرکت از یک سیاست واکنشی به سمت مدیریت فعال فضای دریایی است.
در واقع، تهران تلاش دارد یک گزاره اساسی را تثبیت کند: امنیت هرمز بدون در نظر گرفتن نقش ایران قابل تعریف نیست. برای کشوری که در مجاورت یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان قرار دارد، این گزاره بخشی از منطق امنیت ملی و بازدارندگی است.
البته تبدیل هرمز به عرصه جدید قدرت، تنها با موشک و سامانههای بدون سرنشین محقق نمیشود. قدرت پایدار در این منطقه نیازمند ترکیب توان نظامی با دیپلماسی، اقتصاد، همکاری با کشورهای ساحلی و مدیریت هوشمندانه کشتیرانی است. توافق تهران و مسقط درباره ایجاد کریدور موقت برای عبور کشتیها نیز از همین منظر اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد معادله هرمز همزمان ابعاد امنیتی و دیپلماتیک دارد.
از این زاویه، مهمترین تحول هرمز شاید نه در یک شلیک موشکی یا شکار یک زهپاد، بلکه در تغییر ماهیت میدان باشد. هرمز در حال تبدیل شدن به آزمایشگاهی برای شکل جدیدی از قدرت منطقهای است؛ قدرتی که در آن جغرافیا، موشک، شناورهای تندرو، سامانههای بدون سرنشین سطحی و زیرسطحی، اطلاعات و دیپلماسی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
موفقیت ایران البته به توانایی آن در برقراری تعادل میان بازدارندگی و کنترل تنش بستگی دارد. زیرا همان ابزارهایی که میتوانند هزینه حضور طرف مقابل را افزایش دهند، در صورت مدیریت نادرست میتوانند خطر برخورد و تشدید بحران را نیز بالا ببرند.
برای نظر دادن درباره این مطلب و دیگر مطالب ثبت نام کنید یا اگر حساب دارید وارد شوید