حلقه مشاوران و تداوم خطای محاسباتی مسئولان در برابر علی‌الاصول امام

یادداشت از احسان کرمی – استان کرمانشاه، شهر کرمانشاه

در صفحات تاریخ مضبوط است که شمشیر زبیر ابن عوام یاری دهنده اسلام در سختی‌ها بوده است؛ اما این ابتدای تقدیر زبیر است. پس از برگزیدن ابوبکر به خلافت توسط شورای سقیفه و در حالی که اندک مردانی از انصار و مهاجران با این تصمیم مخالف بودند، زبیر جانب علی(ع) را گرفت. خلیفه تصمیم داشت برای مشروعیت تام خود از همه بیعت بگیرد حتی علی(ع)؛ لذا با جمعی روانه خانه امیرالمومنین شدند. خانه‌ای که در آن لحظات تنها شش یا هفت مرد از صحابه پیامبر آنجا تحصن کرده بودند و یکی از آنها زبیر بود. قصه به اینجا ختم نمی‌شود؛ زبیر در دوران خلفا و با تکیه بر ویژه‌خواری به ثروتی عظیم و مقامی رشک‌برانگیز دست یافت و بدتر اینکه به ویژه‌خواری خو کرد. خلافت حضرت امیر برای زبیر یک آزمون بزرگ بود آنجا که عدل علی(ع) و نگاه اُمتی و انسانی او به انسان و اسلام مانع ویژه‌خواری ویژگان عرب بود. طلحه و زبیر پس از بیعت با امیرالمومنین(ع) به قصد دریافت امتیازات مالی و مناصب حکومتی به امام رجوع می‌کنند و بعد از رد منویات خود توسط مولا سرخورده مهیای طغیان بر امام می‌شوند. هدف از آنچه مرقوم شد تاریخ‌نگاری زندگی زبیر ابن عوام نیست بلکه مقدمه بحث اهمیت حلقه مشاوران و مراکز اندیشه‌ورزی در بینش، نگرش و عملکرد صاحب منصبان حکومتی است. پر بیراه نیست اگر ادعا شود فراز و فرود و عملکرد مسئولان وابستگی بسیار نزدیکی به مشاوران آنها دارد.

مولا علی(ع) می‌فرمایند: «زبیر از اهل بیت ما بود تا فرزند نحس او عبدالله رشد کرد.» آنچه از این نقل امام مستفاد می‌شود اینکه عبدالله به‌آرامی به مشاور ارشد و اصلی پدر و در عین حال علت اساسی انحراف زبیر تبدیل می‌شود. عبدالله تاثیر فراوانی در نگرش‌ها و جهت‌گیری پدر می‌گذارد و شمشیر یاریگر اسلام، شمشیر طغیان بر اسلام می‌شود. 

در اینجا تامل به چند نکته ضروری است. اول اینکه مشاوره فراتر از یک نقش رسمی و قابل تفویض برای انسان، ساحتی از ساحات وجودی اوست. انسان به اعتبار انسان بودن اهل اندیشیدن و کنکاش است و برونداد تفکر بشر حل مجهولات و ارائه راه‌حل مسائل برای خود و دیگران خواهد بود. شاید به‌اعتبار اندیشه برخی جامعه‌شناسان غربی بتوان گفت انسان در رابطه با جامعه ساخته می‌شود؛ لذا دایره مشاوره از جامعه اولیه -خانواده- برای انسان آغاز و علی‌الدوام ادامه می‌یابد. نکته دوم اینکه مشاوره می‌تواند منجر به خیر و صلاح یا شر و فساد شود. زهیر ابن قین طی جنگ صفین در سپاه معاویه روبروی امام علی(ع) جنگید و در قضیه امامت امام حسن(ع) نیز در کنار آل سفیان ایستاد. پس از خروج امام حسین(ع) از مکه به سوی کوفه، زهیر در تمام مسیر حجاز به عراق از کاروان امام دوری می‌کرد و راضی به دیدار امام علی‌رغم درخواست چندباره ایشان نشد. عاقبت با مشاوره و پافشاری همسرش راضی به‌قبول دیدار گردید و سرنوشت او ختم به شهادت در کربلا شد. چه‌بسا اگر نبود نقش مشاوره خیر همسر وی، شاید هیچگاه زهیر از منتهی علیه سیاهی به روشنایی ایمان ورود نمی‌کرد و اگر نبود مشاوره‌های شر عبدالله، زبیر هیچگاه سقوط نمی‌کرد. نکته سوم اینکه مسئولان اجرایی بیش از آنکه فرصت اندیشیدن داشته باشند، درگیر امور اجرایی هستند. در نتیجه نیازمند اندیشکده‌ها و مشاورانی هستند که بجای آنها به تفکر پرداخته و برای مسائل راهکار ارائه دهند.

صنعتی شدن در غرب طلیعه دوران جدیدی برای بشر بود. سازوکارهای قدیم دیگر امکان حکمرانی بر جهان صنعتی را فراهم نمی‌کردند و مقتضیات زمان موجب ظهور عصر سازمان‌ها شد. بروکراسی وبری به‌آرامی واقعیت جاری همه دنیا شد. وبر به‌خوبی درک کرده بود سازمان‌ها رسمیت و قانون را جایگزین تفکرات شخصی خواهند کرد. بروکراسی موضوع مشاوره را نیز دستخوش تحول کرد و مشاوره را از حیطه شخصی به قالب سازمان‌ها اعم از دانشگاه و اندیشکده و غیره فرو برد. هر چند هنوز هم جایگاه مشاوره‌ شخصی قوت خود را حفظ کرده است.  

آنچه گفته شد روشن می‌کند که علاوه بر بینش و نگرش‌های غلط اشخاص -که حاصل عمق محدود فکری، مطالعات اندک و محدودیت‌های ذاتی عقل متعارف بشری است- بخش عمده‌ای از خطای محاسباتی متولیان امور حاصل مشاوره‌های یکسویه مشاوران کج‌اندیش و برونداد ارزیابی‌های غلط موسسات اندیشه‌ورزی است. هرچند این سویه خوشبینانه موضوع است اگر واقعیت جدی نفوذ و خیانت را نادیده گیریم. به نظر می‌رسد این روزها مداومت بر مخالفت با نظر «علی الاصول» امام امت و خطاهای مداوم محاسباتی برخی مسئولان حاصل همین مشاوره‌های مخدوش و مراکز غرض‌ورز فکری و عناصر نفوذی و خائن است. باید دید مشاوران مسئولان نقش همسر زهیر ابن قین را برای خود برگزیده‌اند یا عبدالله ابن زبیر؟ حاصل نظرات آنهاست که موجبات عاقبت‌به‌خیری یا عاقبت‌به‌شری مسئولان خواهد شد و پیامد آن متوجه کشور، امت اسلام و جهان می‌شود. دلسوزانه به مسئولان سه قوه و مسئولان ارشد کشوری گوشزد می‌کنیم که مراقب اطرافیان و مشاوران خود باشند که عاقبت آنها را به عناد با اسلام، انقلاب و ولی جامعه نکشانند.