غیرت دینی؛ جوهره صیانت از مرزهای ایمان و عقلانیت اجتماعی

• یادداشت از حبیب عباسی – استان قم، شهر قم

ضرورت بازخوانی و تقویت غیرت دینی خردورزانه

مقدمه: در ادبیات معرفتی و جامعه‌شناختی اسلام، برخی مفاهیم نقشی بنیادین در حفظ حیات و بقای یک امت ایفا می‌کنند. «غیرت دینی» در شمار محوری‌ترینِ این مفاهیم است؛ نیرویی محرک، نگهبان حریم ارزش‌ها و سپر دفاعی جامعه در برابر انحراف، رخوت و استیلای بیرونی. غیرت که در ریشه‌شناسی لغوی به معنای دگرگونی درونی، حمیّت و برآشفتگی در هنگام تعدی به حریم‌هاست، زمانی که به ساحت قدسی دین و هویت الهی پیوند می‌خورد، از یک هیجان غریزی فراتر رفته و به فضیلتی ریشه‌دار در عقلانیت و ایمان بدل می‌شود.

تبارشناسی مفهومی: تفکیک حمیت الهی از تعصب جاهلی

قرآن کریم با دقتی شگرف، میان «حمیّت جاهلی» و «سکینه و غیرت الهی» مرزبندی می‌کند. آنجا که از رفتار مشرکان سخن می‌گوید، تعصب کور، نژادپرستی و لجاجت‌های بی‌منطق را «حمیّة الجاهلیة» می‌نامد (فتح/ ۲۶)؛ روحیه‌ای که چشمان انسان را بر حقیقت می‌بندد. در نقطه مقابل، غیرت دینی ریشه در توحید و شناخت مرزهای حق و باطل دارد. از منظر روایات، غیرت نه‌تنها نقصی عاطفی نیست، بلکه از صفات الهی است؛ چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ غَیُورٌ یُحِبُّ کُلَّ غَیُورٍ و لِغيرَتِهِ حَرَّمَ الفَواحِشَ ظاهِرَ ها و باطِنَها ».(خداوند غيور است و هر غيوري را دوست دارد و به خاطر غيرتش تمام كارهاي زشت را اعم از آشكار و پنهان تحريم فرموده است.)

(کافی، شیخ کلینی، جلد5، صفحه535)

انسانی که از این اکسیر بی‌بهره باشد، در تعبیر صریح پیامبر اکرم(ص) «منکوس‌القلب» (واژگون‌دل) است؛(کافی، شیخ کلینی، جلد5، صفحه536) چراکه فطرت دفاع از خوبی‌ها و ستیز با پلیدی‌ها در او خاموش شده و نسبت به زوال ارزش‌ها بی‌تفاوت گشته است. البته مکتب اسلام همواره بر اعتدال تأکید ورزیده و سوءظن‌های بی‌جا، تعصبات ناروا و اعمال سلیقه‌های افراطی را با هشدار «إِیَّاکَ وَ التَّغَایُرَ فِی غَیْرِ مَوْضِعِ غَیْرَةٍ»(نهج البلاغة، نامه31) تخطئه نموده است.

جلوه‌ها و شاخص‌های غیرت دینی در عرصه عمل

غیرت دینی یک مفهوم انتزاعی و محدود به احساسات فردی نیست؛ بلکه کارکردی تمدن‌ساز و عینی دارد که در ساحت‌های گوناگون متجلی می‌شود:

۱. نظارت همگانی و مسئولیت اجتماعی: عالی‌ترین نمود غیرت ایمانی، فریضه «امر به معروف و نهی از منکر» است. فرد باغیرت، جامعه را کشتی واحدی می‌بیند که بی‌تفاوتی نسبت به آسیب‌های اخلاقی و مفاسد ساختاری، غرق شدن همگان را در پی دارد. سکوت در برابر انحراف، نقطه آغاز استحاله فرهنگی و سقوط تمدن‌هاست. چنانکه امیرالمومنین علیه السلام می فرماید:

اي مؤمنان، هر کس تجاوزي را (به حريم دين و مقدسات) بنگرد و شاهد دعوت به منکري باشد و در دل آن را انکار کند، خود را از آلودگي سالم داشته است و هر کس با زبان (نيز) آن را انکار کند به پاداش خواهد رسيد و از اوّلي برتر است و آن کس که با شمشير به انکار برخيزد تا کلام خدا بلند و گفتار ستمگران خوار گردد، او راه رستگاري را يافته و نور يقين در دلش تابيده است. (نهج البلاغة: صفحه541)

۲. صیانت از حدود الهی و عدالت‌خواهی: در سیره حکمرانی امیرالمؤمنین علی(ع)، غیرت دینی در قاطعیت بی‌چون‌وچرا برای اجرای حدود الهی، مبارزه با ویژه‌خواری کارگزاران (مانند عزل و برخورد قاطع با ابن‌هرمه (ناظر بازار اهواز) به جرم ارتشا، و برکناری مُنذر بن جارود (والی فارس) به دلیل دست‌اندازی به بیت‌المال) و دفاع از بیت‌المال متجلی بود. خشم مقدس امام علی(ع) در برابر دست‌اندازی به اموال عمومی، نشان داد که غیرت دینی بیش از هر چیز، مدافع حقوق مظلومان و سلامت نظام اسلامی است.

عهدنامه مالک اشتر مي فرمايند:

وَ أَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ وَ كُنْ فِي ذَلِكَ صَابِراً مُحْتَسِباً وَاقِعاً ذَلِكَ مِنْ قَرَابَتِكَ وَ [خَوَاصِّكَ‏] خَاصَّتِكَ حَيْثُ وَقَعَ وَ ابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا يَثْقُلُ عَلَيْكَ مِنْه‏ …( نهج البلاغه ص 442) حق را به صاحب حق، هر کس که باشد، نزديک يا دور، بپرداز. در اين کار شکيبا باش و اين شکيبايي را به حساب خدا بگذار گر چه اجراي حق (و قانون الهي) مشکلاتي برخويشاوندانت فراهم آورد تحمل سنگيني آن را با ياد قيامت بر خود هموار ساز.

۳. مرزبندی شفاف با دشمنان و نفی وادادگی: جامعه‌ای که غیرت دینی دارد، در برابر هجمه‌های فرهنگی، استهزای مقدسات و نفوذ سیاسی بیگانگان منفعل نمی‌ماند. غیرت دینی مانع از خودباختگی هویتی در برابر تمدن‌های سلطه‌گر است و عزت ملی را تضمین می‌کند.

رحمَ الله رجلاً رَأي حقّاً فَاَعانَ عليه او رَاي جَوْراً فَرَدَّهُ و کَان عَوناً بالحقّ علي صاحِبه.(نهج البلاغه، ص322).

خدا رحمت کند آن کس را که حقّي را بنگرد و ياري کند يا ستمي را مشاهده کرده آن را نابود سازد و حق را ياري دهد تا به صاحبش بازگردد.

غیرت دینی؛ پیوند وثیق با بصیرت و عقلانیت

یکی از آفت‌های بزرگ در قرائت این مفهوم، تقلیل غیرت دینی به خشم‌های کور، افراط‌گرایی مذهبی یا رفتارهای پرخاشگرانه فاقد پشتوانه منطقی است. رهبری شهید انقلاب بارها در تبیین این شاخصه تأکید کرده‌اند که غیرت دینی باید همواره با «بصیرت»، «عقلانیت» و «شناخت مقتضیات زمان» توأم باشد.( دیدار با مردم قم. 19/10/1400) غیرت دینی راستین، احساسات پاکِ جهت‌یافته با هدایت عقل است؛ نیرویی که در میدان دفاع از میهن و آرمان‌ها، ایثارگرانی چون سردار شهید سلیمانی، قهرمانان نام‌آور ملی و جوانان غیور را به میدان آورد، اما هرگز به دام هیجان‌های کاذب و دعواهای بی‌حاصل سیاسی نیفتاد.

در اندیشه دینی، غیرت واقعی نه ستیزه‌جویی بی‌منطق با جامعه، بلکه ایستادگی شجاعانه در برابر دشمنان بنیادین و تلاش برای حفظ هویت توحیدی، اخلاقی و استقلال یک ملت است. این تفکیک عمیق نشان می‌دهد که مرز میان تعصب جاهلی و حمیّت دینی، دقیقاً در میزان حاکمیت عقلانیت و اخلاق نهفته است.

پیامدهای بی‌تفاوتی و ضرورت احیای غیرت ایمانی

در متون اسلامی، عواقب زوال غیرت دینی بسیار هشداردهنده توصیف شده است. جامعه‌ای که حساسیت خود را نسبت به گناه، فساد اقتصادی، ابتذال اخلاقی و سلطه بیگانگان از دست بدهد، به تعبیر روایات، مستحق خشم پروردگار و دچار انحطاط درونی می‌شود. بی‌تفاوتی مدنی و دینی، فضای تنفس را برای منافقان و مفسدان باز کرده و سرمایه اجتماعی را می‌سوزاند.

شگفتا! شگفتا! بخدا سوگند، اين واقعيت قلب انسان را مي ميراند و دچار غم و اندوه مي کند که شاميان در باطل خود وحدت دارند و شما در حق خود متفرقيد.

زشت باد روي شما و از اندوه رهايي نيابيد که آماج تير بلا شديد! به شما حمله مي کنند شما حمله نمي کنيد؟! با شما مي جنگند، شما نمي جنگيد؟! اين گونه معصيت خدا مي شود و شما رضايت مي دهيد.(نهج البلاغه، ص70)

امروز، در میانه تهاجم پیچیده رسانه‌ای و تلاش برای هویت‌زدایی از نسل جوان، بازخوانی و تقویت «غیرت دینیِ خردورزانه» ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. صیانت از مرزهای عقیدتی، سلامت خانواده، عدالت اجتماعی و پاسداری از استقلال کشور، همگی در گرو زنده نگاه داشتن این حمیت آگاهانه و مؤمنانه در کالبد جامعه است. غیرت دینی، نه سدی در برابر پیشرفت، بلکه نیرومندترین تکیه‌گاه یک ملت برای ایستادگی در برابر امواج استحاله و حرکت به‌سوی تعالی مادی و معنوی است.