غنا و موسیقی در ترازوی شریعت

یادداشت از حبیب عباسی – استاد حوزه و دانشگاه – قم

از ادله تحریم تا حرمت ترویج و هشدارهای رسانه‌ای

مسئله غنا و موسیقی از موضوعاتی است که به سبب درهم‌تنیدگی با مسائل فرهنگی و رسانه‌ای، همواره در کانون ابتلای جامعه اسلامی قرار داشته است. نگاه سطحی به این مقوله و فروکاستن آن به سلیقه‌های شخصی یا اقتضائات زودگذر تبلیغاتی، زمینه‌ساز غفلت از مرزبندی‌های قطعی فقهی و تساهل در برابر محرمات الهی می‌شود. بازخوانی ادله نقلی، عواقب وضعی و در نهایت فتاوای ولی‌فقیه پیرامون خط قرمزهای رسانه ملی و «حرمت ترویج موسیقی»، ترسیم‌کننده نقشه راه مؤمنان در این عرصه است.

ماهیت و ادله تحریم غنا

در اصطلاح فقه اهل‌بیت(ع)، «غنا» صدای نیکو نیست؛ بلکه کشش و پیچش صدا در گلو (ترجیع) به کیفیتی است که طرب‌انگیز و مناسب با مجالس لهو و لعب باشد. حرمت موسیقی نیز به دلیل انطباق با عناوینی چون «باطل»، «لهو الحدیث» و «لغو» است.

قرآن کریم در سوره لقمان (آیه ۶) به «لهو الحدیث» اشاره دارد؛ امام باقر(ع) صراحتاً فرمودند: «الْغِنَاءُ مِمَّا وَعَدَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ»؛ غنا از اموری است که خداوند بر آن وعده آتش داده است (الکافی، ج ۶، ص ۴۳۱). همچنین یونس بن یعقوب از امام رضا(ع) پرسید غنا در قیامت کجاست؟ حضرت فرمودند: «مَعَ الْبَاطِلِ؛ فَمَا كَانَ مَعَ الْبَاطِلِ فَهُوَ فِي النَّارِ» (با باطل است و هرچه با باطل باشد، در آتش است) (الکافی، ج ۶، ص ۴۳۵).

آثار وضعی و عواقب بی‌پروایی

بر پایه نصوص دینی، ارتکاب موسیقی لهوی آثار تباه‌کننده‌ای دارد:

• مستحاب نشدن دعا: فرشتگان وارد خانه‌ای که در آن شراب یا دایره یا طنبور (نوعی از آلات موسیقی) و یا نرد (نوعی وسیله قمار) باشد، نمی‌شوند و دعای اهل آن خانه مستجاب نمی‌گردد و برکت از آنان برداشته می‌شود.(ارشاد القلوب، دیلمی، ج1، ص174)
• ایجاد نفاق و فقر: امام صادق(ع) فرمودند: «الْغِنَاءُ يُورِثُ النِّفَاقَ وَيُعْقِبُ الْفَقْرَ» (غنا نفاق به بار می‌آورد و موجب فقر می‌گردد) (خصال، شیخ صدوق،  ج1، ص 24).
• قساوت قلب: «انَّ المَلاهى تورثُ قِساوَةَ القَلب»  (ملاهی(غنا نوعی از ملاهی) باعث ایجاد قساوت قلب می شود.(مستدرک الوسائل، میرزای نوری، ج13، ص216)

مبانی فقهی معاصر: حرمت ترویج و نظارت بر رسانه ملی

افزون بر احکام فردی، «حکم اجتماعی موسیقی» از مباحث حیاتی است. رهبر شهید آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای فراتر از تک‌تک قطعات، به «پدیده ترویج» و «عادی‌سازی» به صورت ویژه توجه کرده اند:

• حرمت نمایش آلات موسیقی: معظم‌له در تبیین علت ممنوعیت نمایش سازها در رسانه ملی می‌فرمایند: «نفسِ نشان‌ دادن این آلات در سیمای عمومی کشور، تهتّک است… خود این، نزدیک کردن مردم به این فضای رواج و غلبه این اشیاء در جامعه است. این را ما از مذاق شرع به کلّی دور می‌بینیم.» (کتاب غنا و موسیقی، ص ۴۸۹).
• ضرورت نظارت در تبلیغات بازرگانی: یکی از آسیب‌های جدی که نیازمند نظارت دقیق‌تر مسئولان رسانه ملی است، استفاده از موسیقی‌های تند، مهیج و لهوی در «تبلیغات بازرگانی» است. استفاده از موسیقی برای جلب توجه مخاطب در تبلیغ کالا، نوعی ترویج غیرمستقیم و عادی‌سازی موسیقی حرام است. صدا و سیما به عنوان دستگاهی که باید در خدمت فرهنگ الهی باشد، باید در این بخش، نظارتی بسیار جدی‌تر و مسئولانه‌تر داشته باشد تا ترویج کالا و خدمات، با ابزارهای غیرشرعی و حرام صورت نپذیرد.
• رساله آموزشی: در جلد دوم رساله آموزشی (تأییدشده توسط دفتر استفتائات) آمده است: «هر چیزی که پدیده موسیقی را در جامعه رایج و آن را عادی‌سازی کند، ترویج محسوب می‌شود… مسئولان کشور در این زمینه وظیفه‌ای سنگین بر دوش دارند.»

کتاب «غناء و موسیقی» گامی بلند در فقه موسیقی

برای دستیابی به مبانی عمیق‌تر، شایان ذکر است که کاوش‌های علمی رهبر شهید در این موضوع، در قالب کتاب «غناء و موسیقی» گردآوری شده است. این اثر که برآیند ۷۵ جلسه درس خارج فقه ایشان است، درسنامه‌ای است که ضمن بررسی سندی و رجالی حدود ۱۰۰ روایت و تحلیل مباحث لغوی، آرای بزرگانی همچون محقق اردبیلی، امام خمینی(ره) و آیت‌الله خویی را به نقد و بررسی گذاشته است. این مجموعه جامع با دربرگیری مباحث اصولی عمیق و پاسخ به ۴۸ پرسش کاربردی، منبعی تراز برای فهم دقیق حدود شرعی موسیقی در فقه امامیه به شمار می‌رود.

نتیجه‌گیری

مسئله تحریم غنا و موسیقی لهوی، حکمی تعبدی و تغییرناپذیر است و عناوینی نظیر «حماسی بودن» یا «اهداف ملی»، محملِ شرعی برای توجیه موسیقیِ فی‌نفسه حرام نخواهد بود. هدف مقدس هرگز وسیله نامشروع را تطهیر نمی‌کند. بر هر فرد مؤمن واجب است که هم در ابعاد فردی مراقب حریم خویش باشد و هم در عرصه اجتماعی، از هرگونه اقدامی که بوی ترویج موسیقی و عادی‌سازی گناه می‌دهد، پرهیز کند تا از افتادن در مهلکه محرمات الهی مصون بماند.