نقدی بر سخنان رسول محلاتی
نویسنده: حبیب عباسی– استان قم، شهر قم
مسئله «خونخواهی» امام شهید و تبیین دیدگاه اصیل دین در این باره، در روزها و هفتههای گذشته به یکی از مباحث پربسامد و چالشی در فضای فکری و رسانهای کشور تبدیل شده و آرا و دیدگاههای متفاوتی پیرامون آن شکل گرفته است. در این میان، اظهارنظری از سوی آقای سروش محلاتی (به نقل از پایگاه خبری انصافنیوز) مطرح شد مبنی بر اینکه اساساً اهلبیت (ع) چنین مفهومی را به شیعیان خود آموزش ندادهاند و خونخواهی امر مطلوبی تلقی نمیشود.
ایشان در بخشی از سخنان خود مدعی شدهاند: «با وجود شهادت بزرگانی چون حمزه و جعفر طیار، پیامبر اکرم (ص)، علی (ع) و دیگر امامان، هیچکجا این شعار را به شیعیان تعلیم ندادند و بسیاری از کسانی که با شعار خونخواهی امام حسین حرکت کردند، دنبال اهداف دیگری با استفاده از این نام مبارک بودند.»
در نقد و بررسی این گزاره، ارجاع به اسناد متقن اسلامی و روایات اصیل شیعی نشان میدهد که این ادعا فاقد پشتوانه جامع روایی است و به نظر میرسد تلاش حزبی یا گروهی برای نفی مفهوم خونخواهی، مانع از خوانش دقیق متون دینی شده است. در تقابل با این ادعا که اهلبیت (ع) فرهنگ دادخواهی و انتقامجویی در برابر ظلم را بسط ندادهاند، توجه به چند محور اساسی ضروری مینماید:
نخست؛ جایگاه خونخواهی در زیارت عاشورا
زیارت عاشورا به عنوان یکی از معتبرترین متون مأثور از امام معصوم (ع)، در دو فراز کلیدی مستقیماً به مفهوم خونخواهی پرداخته است:
- نخست آنجا که میفرماید: «وَ أَنْ يرْزُقَنِي طَلَبَ ثَارِي مَعَ إِمَامٍ هُدًي ظَاهِرٍ نَاطِقٍ بِالحَقّ مِنکُم»
- و در فرازی دیگر تأکید میکند: «فَأَسْأَلُ اللَّهَ الَّذِي أَكْرَمَ مَقَامَكَ وَ أَكْرَمَنِي (بِكَ) أَنْ يَرْزُقَنِي طَلَبَ ثَارِكَ مَعَ إِمَامٍ مَنْصُورٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ».
تحلیل این فرازها گویای چند نکته راهبردی است:
۱. ائمه اطهار (ع) صراحتاً به جامعه اسلامی میآموزند که دغدغه خونخواهی حق، باید به یک آرمان همیشگی تبدیل شود؛ تا جایی که مؤمن در هر بار قرائت این زیارت، مشارکت در این خونخواهی را در رکاب حضرت ولیعصر (عج) از خداوند طلب میکند.
۲. در این ادبیات، امکان و توفیق خونخواهی، نه یک کنش صرفاً سیاسی، بلکه «رزق» و موهبتی الهی شمرده شده که نیازمند دعا و تضرع است.
۳. در طول قرون متمادی، شیعه با قرائت پرسوز و گداز این دعای شریف عطای این درخواست از جانب خداوند را منّت و تکریمی از جانب پروردگار (أَكْرَمَنِي بِكَ) دانسته است.
نکته حائز اهمیت آنکه، این مفهوم در یک روایت خاص فقهیِ محدود به حلقههای تخصصی بیان نشده، بلکه در متن زیارتی گنجانده شده است که میلیونها انسان در سراسر جهان، به ویژه در ایام محرم و صفر و همچنین در زیارت معصومین علیهم السلام به ویژه سیدالشهداء علیه السلام آن را زمزمه میکنند. این امر نشاندهنده بزرگترین ظرفیتسازی کلامی برای نهادینه کردن «فرهنگ ظلمستیزی و خونخواهی» در وجدان عمومی مؤمنین است.
دوم؛ شعار فرشتگان بکاء کنار قبر سیدالشهداء علیه السلام در روایات معتبر
در روایت مشهور و صحیحالسند امام رضا (ع) خطاب به ریان بن شبیب (مندرج در امالی شیخ صدوق و روضة المتقین علامه مجلسی)، حضرت در روز اول محرم به تبیین ابعاد قیام عاشورا پرداخته و میفرمایند:
«و لقد نزل الی الأرض من الملائکه أربعه آلاف لنصره، فوجدوه قد قتل، فهم عند قبره شعث غبر الی أن یقوم القائم، فیکونون من أنصاره، و شعارهم یا لثارات الحسین» (امالی، شیخ صدوق، ص ۱۰۲).
طبق این بیان صریح، چهار هزار فرشته الهی تا روز قیام حضرت مهدی (عج) در کنار مضجع شریف سیدالشهدا (ع) حضور داشته و در زمره یاران منجی موعود خواهند بود؛ در حالی که شعار محوری آنها «یا لثارات الحسین» (ای خونخواهان حسین) است.
آیا ممکن است این اقدام ملائکه مقرب الهی با سیاست ها و تدابیر دین اسلام برای مومنین ناسازگار و ناهمگون باشد.
سوم؛ سیره حمایتی ائمه از قیام مختار
نگاهی به بازخورد قیام مختار ثقفی در کلام معصومین (ع)، خط بطلان دیگری بر ادعای انفعال در برابر ظالمان است. هنگامی که مختار، سران جنایت کربلا (همچون ابنزیاد و عمر سعد) را به مجازات رساند و سرهای آنان را نزد امام سجاد (ع) فرستاد، حضرت به سجده شکر افتاده و فرمودند: «الحمدلله الذی ادرك لی ثاری من اعدائی وجزی الله المختار خیراً» (خدا را سپاس که انتقام خون مرا از دشمنانم گرفت و خداوند به مختار جزای خیر دهد – معرفة الرجال، کشی، ص ۱۱).
همچنین امام باقر (ع) در دفاع از شخصیت او میفرمایند: «لاتسبوا المختار فانه قد قتل قتلتنا و طلب ثارنا…» (به مختار دشنام ندهید، زیرا او قاتلان ما را کشت و انتقام خون ما را گرفت… (معرفة الرجال، کشی، ص ۲۸).
این رویکرد نشان میدهد که علاوه بر آرمانخواهی برای عصر ظهور، در صورت فراهم شدن بستر مناسب در هر برهه از زمان، مجازات ظالمان و استیفای حق مظلومان، امری ممدوح و مورد تأیید پیشوایان دین است.
نتیجهگیری
برخلاف برداشت مطرح شده، در مکتب سیاسی و الهیاتی اهلبیت (ع)، مقوله خونخواهی و مجازات ستمگران نه تنها مذموم و عامل توسعه چرخه کور خشونت نیست، بلکه به عنوان یک فریضه، امری پسندیده و در راستای اقامه عدل ارزیابی میشود. بماند که مسئله خونخواهی در دوران معاصر و در مناسبات پیچیده امروز، دارای ضرورتهای مهم اجتماعی و بازدارندگیهای امنیتی است که تبیین آن، مجال مستقلی میطلبد.
برای نظر دادن درباره این مطلب و دیگر مطالب ثبت نام کنید یا اگر حساب دارید وارد شوید